Saturday, August 5, 2017

त्याच्यातलं 'काहीतरी'

शुक्रवारची सकाळ.

गिरणीत गेले, गहू दळून आणायला. नुकतीच उघडलेली असावी, कारण यंत्र सुरू नव्हतं. गिरणीवाला मुलगा पेपर वाचत होता. 'दहा-पंधरा मिनिटांत काम सुरू करेन' म्हणाला. मी पुस्तक नेलं होतं ते वाचत बसले. लोक दळणं ठेवून जाऊ लागले. कुणी आगाऊ पैसै दैत होते, कुणी "किती वेळात तयार होईल?" असं विचारत भुर्रकन दुचाकी वळवून जात होते. रस्त्यावरची वर्दळ हळूहळू वाढत होती. गिरणीवाल्या मुलाला फोन आला. "...राहण्याची खोली आतून लॉक झाली आहे त्यामुळे काल आत जाता आलं नाही.." वगैरे हिंदीच्या कुठल्याशा उत्तर भारतीय लहेजातून कुणालातरी सांगत होता तो.
एक आजीबाई आल्या. दळणाचं पोतं काउंटरवर आपटलं. तोऱ्यात सवाल फेकू लागल्या. त्यांच्या अनपेक्षित करड्या आवाजामुळे माझं लक्ष पुस्तकातून बाहेर पडून होऊ घातलेल्या सं'वादा'कडे पूर्णतः खेचलं गेलं -  "काय रे, किती वेळात मिळेल? ..आँ! अजून सुरू नाही केलंस का? ..का!? (काउंटरवरचा पेपर पाहून-) अजून पेपर वाचत बसलास?! काल सुटी झाली ना, मग लागा की आता कामाला...!"
मुलाने कॉल कट केला. काउंटरपलीकडून येऊन अंगावर आदळत असलेल्या त्या खेकसण्याला काय उत्तर द्यावं ते न कळून काही क्षण तो वेंधळला.
त्या दोघांव्यतिरिक्त फक्त मीच होते तिथे. एव्हाना आजी " 'हे लोक' सगळे मेले शिरजोर आणि कामचुकार" ह्या त्यांच्या मताला 'फेलो कश्टमर' या नात्याने मी दुजोरा द्यावा या आशेने माझ्याकडे पाहत होत्या. ते लक्षात येताच मी काही न बोलता "तुम्ही जे वागताय ते बरोबर नाही" या आशयाची अत्यंत बोचरी नजर त्यांच्या नजरेला भिडवली. आजीबाई काहीशा चपापल्या. पण पुन्हा मान फिरवून "दळण अगदी बारीक हवंय, समजलं का...?" इ. गुरगुरतच निघून गेल्या.

दरवेळी थांबून दळण करून घेताना कुणातरी बाईला मी ह्या मुलाशी अरेरावीने बोलताना पाहिलं आहे. तेही मराठीतूनच. एखादी गोष्ट त्याला समजली नाही तरी हिंदीत सांगण्याचा प्रयत्न न करता मराठीतून कलकलत राहतात सगळ्या.
एखाद्या कामाचे पैसे दिले म्हणजे ते काम करणाऱ्याला वाट्टेल तसं वागवण्याचा अधिकार आपल्याला प्राप्त होतो आणि कुणी आपल्याकडून पैसे देऊन काम घेत असेल तर आपणही त्यांची नसती अरेरावी, हेकट वागणं सहन करायचं असतं ह्याला कित्येक माणसं 'व्यवहाराचा भाग' समजतात. आपल्यापेक्षा 'वरच्या वर्गातल्यां'कडून जखमा घ्यायच्या, त्यांची ** चाटायची आणि 'खालच्या दर्जा'च्या माणसांना जखमा द्यायच्या, लाथ घालायची असा ठोक हिशेब असतो सगळा.

घडल्या प्रसंगातील दुखरी गंमत अशी की 'कामकरी माणसाचा विरंगुळ्यावर हक्क नसतो' असं त्या गोमट्या आजीबाईचं स्पष्ट मत होतं. अतिवापराने यंत्र खराब होऊ नये म्हणून ते जसं थोडावेळ  बंद ठेवतात तसा तो मुलगा गुरुवारी 'बंद राहिला' होता ना? मग आता यंत्रांमधे यंत्र होऊन रमायलाच हवं त्याने, गिऱ्हाइकाच्या मौल्यवान वेळेतला एकही क्षण 'वाया' न घालवता!

धान्याचं पोतं आणि पैसे काउंटरवर टाकून म्हातारीने 'त्या मुलाला' नाही तरी 'त्याच्यातलं काहीतरी' विकत घेतलं होतं, त्यावर हक्क सांगितला होता. माझ्या केवळ समजूतदार / सहानुभूतीपर वागण्याने त्याला ते परत मिळालं असेल का?

Saturday, October 8, 2016

कितीतरी गोष्टी लक्ष वेधून घेतात, कसल्याही आग्रहाविना लक्षात राहतात. जाणीवजरीची नवी नक्षी रोज मन भरून टाकत असते. डान्स क्लास चालू असताना हॉलच्या मोठ्ठ्या दारातून आत आलेली मोगऱ्याच्या गंधाची मंद लाट, लालचुटुक फरशांच्या जमिनीवर पसरून पुस्तक वाचत घालवलेल्या माध्यान्हवेळा, हो-नाही करत अखेरीस व्हरांड्यात घरटं बांधून राहिलेली बुलबुलची जोडी, लोकांच्या बोलण्याचे आवाज, त्यातील मजेशीर कंपनं,  शब्दांत न मावल्यावर डोळ्यांत उचंबळून येणाऱ्या भावना, कुठल्याही गावी न बदलणारा मारवाड्याच्या दुकानातला वास.... ओठ, पत्रं, अक्षरांच्या तऱ्हा, एकाच गल्लीत चित्रित केल्यात असं वाटवणाऱ्या आर्ट फिल्म्सची जुळवलेली यादी, खूप सारे प्रश्न, खूप नवलाई, पापण्या न मिटता अखंड जागणारा एकाकीपणा ....

जगाच्या व्यवहारात ह्या साऱ्याला स्थानच नाही? गणगोत माझ्या जिवंत असण्याची आणि मरण्याची दखल घेतील कदाचित पण मी काय जगले, अनंत क्षणांचे माझ्या मनावर पडणारे हे विविधरंगी कवडसे... ह्याबद्दल जाणून घेण्यात कोणालाच रस नाही? अनुभव नटव्या अभव्यक्तीत लपेटून बाजारात मांडले जात नाहीत तोवर अर्थपूर्ण नसतात? प्रत्येक अनुभवाचा एक आकलनीय, प्रेक्षणीय आकार घडवायलाच हवा का? अर्धकच्च्या, शिेळ्या-ताज्या, स्पष्ट-धूसर जाणिवांची देवाण-घेवाण किंवा नुसती नोंद करत राहिलो एका कोपऱ्यात बसून तर 'nobody' ठरतो आपण?

 हरकत नाही. पण म्हणूनच आजवर या माणसांत वावरत असूनही, भोवतालाने घडत-बिघडत असूनही मी काहीशी विलग आहे, वेळोवेळी स्वतःला काचेच्या शंखात आकसून घेते. छोट्या-छोट्या गोष्टी नजरेत कोरून घेणाऱ्या, मनावर गिरवणाऱ्या माणसांशी माझं जमतं. ओसाड घराप्रमाणे आगतस्वागताच्या संकेतांशी नातं विसरलेल्या, सरून गेलेल्या काळाच्या खुणा वागवणाऱ्या पुस्तकांशी जमतं. झाडांशी सगळ्यात जास्त गप्पा होतात.

अनुभूतीची कोडी आणि पांडित्यपूर्ण चर्चा मला दोन वेगळ्या कप्प्यांमध्येच ठेवायला आवडतील. दोन्हीच्या चवी मिसळू पाहणं ही गल्लत आहे.

मी कुठल्याही गोष्टीत जीव गुंतवत नाही असं कसं म्हणतोस? - आपल्या नात्यात गुंतवते ना. कसल्याश्या साधनेत अधिकाधिक लीन होत जावं तशी खोल खोल जात राहते. हा सहजप्रवाह म्हणजे काही रिसर्च नव्हे किंवा अवजड कामगिरी नव्हे. ठराविक अर्था-मापाची वस्तू नव्हे. खरंतर हेच उत्तम. कारण आपला संबंध इतरांना उमगला, फर्स्ट पर्सन म्हणून अनुभवता आला किंवा नुसतेच त्यांच्यावर शब्दांचे शहारे उमटवून गेला तर त्यांच्यासाठी त्यात काही कथा राहणार नाही. आणि दुसऱ्या कशाहीपेक्षा माणसं कथांवर जगतात. ...कथाच असतात साऱ्या. अतिशय इटुकपिटुक, नाजूक, तरीही कुणाचेतरी श्वास सामावलेल्या.

Wednesday, August 24, 2016

पिया 'मिलन' की ऋत आई! (जानी दुश्मन) 1979

जुन्या सुपरहिट सिनेमांवर गप्पा मारताना मित्राने सुचवलेला 'जानी दुश्मन' पाहिला. चित्रपटाचा दर्जा अपेक्षेपेक्षा खूपच बरा  निघाला.

वर्तमानकाळातील काही विखुरलेल्या घटना व त्यांचे भूतकाळाशी नाते झटपट दाखवून आपल्याला पुन्हा वर्तमानात आणले जाते. डोंगराळ भागात वसलेलं एक गाव. गावाची वेस शिवमंदिराखालूनच ओलांडावी लागते. लग्न होऊन सासरी चाललेल्या मुलींचे मेणे जेव्हा मंदिराखाली येतात तेव्हा अचानक मेण्यात बसलेली नववधू गायब होते. थांबवता न येणाऱ्या ह्या अभद्र घटनाक्रमामुळे समस्त गावकरी व सहृदयी ठाकूरसाहेब त्रस्त झाले आहेत. अपहरणकर्त्याचा शोध व अनेक नायक-नायिकांच्या छोट्या-मोठ्या प्रेमकथा असा ह्या थरारपटाचा प्रवास आहे.

जे दाखवले आहे त्यापेक्षा अधिक सकस काही देत असल्याचा दावा चित्रपट अजिबात करत नाही. हा प्रामाणिकपणा मला भावला कारण तो पडद्यावर पाहताना निखळ गंमत वाटत होती - शृंगारिक दृश्यांमध्ये अर्धनग्न स्तन दाखवणे, 'कॉश्च्युम' म्हणावे असल्या कपड्यांत काऊबॉय बूट्स घालून वावरणारे तरुण हिरो (सुनील दत्त गिरणीत काम करणातानासुद्धा ह्याच पोषाखात), नायिकांच्या उठावदार चोळ्या,  गावात फॅशनची next level गाठणारा ठाकूरांचा 'बिगड़ा हुआ बेटा' शत्रुघन सिन्हा, अख्ख्या गावात एकच आदिवासी ढंगात राहणारी मुलगी (रेखा) वगैरे.

हा चित्रपट मला काही प्रमाणात नक्की गुंतवू शकला. चित्रपटातील थरार गेल्या काही वर्षांतील कितीतरी बॉलीवूड भयपटांपेक्षा खूप चांगला आहे. प्रत्येक बिदाईच्या वेळी वाजणारे 'चलो रे डोली उठाओ' हे गाणे चित्रपटाची हॉरर थीम बनून जाते. नववधू घरदार मागे टाकून सासरी निघाल्याच्या दुःखापेक्षा वाटेत ज्या संकटाला सामोरे जावे लागणार आहे त्याच्या कल्पनेनेच ढसाढसा रडत आहे असे वाटू लागते. कुठल्याही टुकार पॉप्युलर चित्रपटात हमखास आढळणारी आगापिछा सोडून केलेली भरकटगिरी ह्या 'जानी दुश्मन' मधे कटाक्षाने टाळलेली दिसते. शिवाय 'खलनायक कोण' हे रहस्य कायम ठेवण्यात, संशयाची सुई शेवटपर्यंत फिरती ठेवण्यात चित्रपट आपल्या काळाच्या मानाने यशस्वी ठरतो.


 दिग्दर्शक: राजकुमार कोहली
लेखक: इंदर राज आनंद
भाषा: हिंदी
अवधी: 153 मिनिटे

Saturday, July 16, 2016

प्यार जो टूटा, साथ जो छूटा, चाँद न चमकेगा कभी...

परवा रेडिओवर 'प्यार हुआ इकरार हुआ है.. '  लागलं. 

मालूम नहीं है कहाँ मंज़िल 

ह्या परिस्थितीतही

कहो की अपनी प्रीत का गीत ना बदलेगा कभी
तुम भी कहो इस राह का मीत न बदलेगा कभी
प्यार जो टूटा, साथ जो छूटा, चाँद न चमकेगा कभी...


अशा आणाभाका एकमेकांना घालणारी ती दोघं - या नात्यातून नक्की काय प्रतिबिंबित होत असे?

एका व्यक्तीला, स्थानाला, कामाला आपलं आयुष्य खुशीने वाहून टाकणं यात काही रोमँटिसिझम उरलाच नाही का आता? मुळात तशी ओढ वाटणं ही नेमकी कशाची उपज म्हणावी - चिवट भावबंध, प्रेम, निष्ठा, की आकांक्षाहीनता, मनाची दुर्बळता, र्‍हस्वदृष्टी?
"हे शहर / गाव आमच्या नशिबाचा भार वाहील. आम्ही आमची मुळं इथे घट्ट रुजवून आहोत आणि असेच राहू. स्थानाचं काही बरंवाईट झालं तर आमचंही होईल, होईना का" - या भावनेला एक जुना, कधीकाळी रोजच्या वापरात असलेल्या वस्तूचा वास आहे, बोटांच्या सततच्या स्पर्शाने झालेली झीज आहे आणि मला वाटतं त्या वासाची संगती ठराविक लोकांनाच लागते. कित्येकांसाठी ती भावना असंबद्ध असल्या कारणाने  रद्दीमोलाची ठरते.

एकीकडच्या संधी आटू लागल्या किंवा दुसरीकडील अधिक चांगल्या संधींच्या हाका भुरळ पाडू लागल्या की तळ हलवायचा. कशाशीच, कुणाशीच जिवाभावाचं नातं निर्माण करायचं नाही, तितका अवसरच द्यायचा नाही स्वतःला आणि दुसऱ्याला. एकही भाषा आपली वाटत नाही. आभाळाचा विशिष्ट तुकडा डोक्यावर घेऊन वावरत असल्याचा भासच होत नाही. टपरीवाला, घरकामवाली ही माणसं न राहता कार्यसंच (functions) बनून जातात. म्हणून 'त्या झाडाखालच्या त्या' टपरीची, 'त्या बोळातील त्या' गिरणीची आठवण होत नाही. नव्या जागीदेखील पन्नास टपऱ्या, किराणामालाची दुकानं, गिरण्या आपल्या सेवेस तत्पर असतात. प्रश्न फक्त function पुरताच उरल्यामुळे पान-सिगारेट देणारा किंवा टेबलावर फडकं मारणारा हात कुणाचा, त्या हाताला जोडलेली व्यक्ती कोण, बदललेली व्यक्ती कोण ह्याच्याशी देणंघेणंच संपतं.
कितीतरी माणसं एक 'समाजघटक' म्हणून आपल्या अभ्यासपूर्ण चर्चांचा विषय किंवा त्या अभ्यासातील आकडेवारी बनत जातात - आपण नाती निर्माण करत आहोत, कुठेतरी rooted  आहोत हा भ्रमाचा बुडबुडा निर्माण व्हायला इतकं पुरेसं असतं. बाहेर ठेवलेली दुधाची बाटली आणि वर्तमानपत्र रोज गायब होणं हे बंद दाराआड राहणारी व्यक्ती जिवंत असल्याचं चिन्ह मानावं का?

कशातच श्रद्धा उरली नसल्याचे संकेत आहेत हे. भीतीयुक्त श्रद्धा नव्हे बरं! - काव्य-व्यंगाची, करुणेची किनार असलेली श्रद्धा. टीका-संदेहाच्या पेरणीने खुसखुशीत झालेली श्रद्धा. 'मी कुठेही गेलो तरी जिथं परतून येईन' असं एक ठिकाण. परतून यायला काही / कुणी आहे का आपल्याजवळ? ...तळाव्यात राहून गेलेल्या काट्याचा सल? कुणाच्यातरी अनुपस्थितीमुळे काही अडून राहणं बंदच झालंय का आता? की "कुणामुळे माझं काही अडत नाही" हीच आजच्या जगण्यातून साध्य झालेल्या आत्मगौरवी स्वातंत्र्याची पताका?

नोमॅड्स, लमाण्यांची मुळं ही त्यांच्या स्थलांतरात असतात. 'नया ठिकाना' हीच त्यांची 'परतण्याची जागा' असते. आपल्यासारख्या धेडगुजरी जिणं जगणाऱ्यांचं काय?

Monday, July 11, 2016

NO 1. 11 July 2016, Monday

The black trousers

They effectively absorb / hide dirt and stains without giving off a foul smell.
It is equally comfortable to have them on for long hours.
They do not let me down if I am wearing them during periods.
Pets enjoy rubbing themselves against their texture.
They are unfussy simple to wash and easy to dry. 

I recently lost some weight, so they look somewhat baggy when I wear them now.
We share a very good rapport anyway. I simply wonder how they would feel if I didn't use them anymore for whatsoever whatever reason.
We grow weary of things too fast for no reason - I don't know if this itself is a well good enough reason in itself.

*CORRECTIONS:
color lavender - additions
color red - removals

Thursday, June 23, 2016

जाने भी दो यारों (1983)

'मर्डर मिस्ट्री' या अंगाचा विचार करता फिल्म वेळोवेळी बारीकसारीक गोष्टींत अपेक्षाभंग करते. काही व्यंगजनक सीन्स तितकेसे परिणामकारक नाहीत. काय दाखवायचा प्रयत्न चालू आहे ते दिसतं, पण केवळ 'प्रयत्न' म्हणूनच - बंद प्रेक्षागृहात नाटकाची रंगीत तालीम चालू असताना चुकून / मुद्दामहून रेंगाळलेले बघे असल्यागत वाटतं.

पण महाभारताच्या प्रयोगातील नाट्याचा सीन संपूर्ण सिनेमाला वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवतो. स्क्रिप्टप्रमाणे द्रौपदीच्या पात्राचं वस्त्रहरण करण्यासाठी इरेला पेटलेली नटमंडळी आणि आपली 'द्रौपदी' झाकलेलीच राहावी म्हणून धडपडणारी ही मंडळी!

आपण निवड करतो किंवा भूमिका घेतो म्हणजे नक्की काय करतो - कुठला पर्याय निवडणं अशक्य आहे ह्याचा पूर्वविचार करून निवड करतो, की शुद्ध जे हवं आहे त्या आधारावर?
 नासिरुद्दीन (विनोद चोप्रा) आणि रवी (सुधीर मिश्रा) यांची पापभिरूता वरील कसोटीवर घासून पहिली की रंजक निष्कर्ष हाती लागतील. मला आत्ता ते पूर्णतः स्पष्ट होत नाहीएत.



दिग्दर्शक: कुंदन शहा
 भाषा:  हिंदी  
अवधी: 132 मिनिटे

Tuesday, March 15, 2016

एक कार्यक्रम

त्या चित्रकाराच्या सर्वच चित्रांना एक सुखद, स्वप्नील झाक असते.  हलाखीचं ग्राम्य जीवन, दारिद्र्य, कष्टाने चिंबलेली शरीरं किंवा रणरणत्या उन्हातील नुसतेच भकास क्षण… साऱ्याला रमणीयतेचा वर्ख लावण्याची गरज काय? की असल्या प्रतिमांची दाहकता कमी करून चित्रकार खरंतर आमच्यावर दया दाखवत होता? कितीतरी दैनंदिन दृष्यांतून संक्रमित होणारी खिन्नता, एकसुरीपण, सैरभैरपण त्या प्रशस्त दालनात घटकाभर विसरायला लावल्याबद्दल आम्ही त्याचे आभार मानायला हवे होते का? उचित प्रकाश, उचित आरामदायक बैठक, उचित रंगरेषा, अगदी चित्रकाराचंच एक अर्धशिल्प होतं त्याच्या टकलामागचे वळलेले केससुद्धा एकदम बिनचूक! ..मला त्याला हे प्रश्न विचारायचे होते, पण नाही विचारले. त्यानं जे देऊ केलं आहे ते स्वीकारावं की नाकारावं याचा निर्णय अजून कुठे झाला होता? सारंकाही बिनचूक असलं तरी चुकल्याचुकल्यासारखं का वाटतं? हे सुघड, कमानदार अचूकपणाचं रोपटं घरी नेऊन आयुष्यात रोवता येणार नाही म्हणून आपली धुसफूस होते?

समोर कुशनवाल्या खुर्च्यांवर बसलेल्या तिघाचौघांचं बोलणं म्हणजे 'विचार' आणि आपले विचार म्हणजे नुसतीच अक्षतांसारखी, फारसं महत्त्व नसणारी, केवळ प्रथा म्हणून डिवचली जाणारी मतं, असं का? 

नंतर फिल्म, कथा-वाचन आणि मग चहा.
रीतसर योजून व नीटस पार पडूनही कार्यक्रमाला न आलेली फक्कड चव मग तिथे पुढेमागे वाटल्या जाण्याऱ्या चहात पडत असावी - चुकीनेच. असल्या गोष्टी बिनचूकपणाने साधत नसतात. 

Friday, January 29, 2016

'स्टोरीज बाय रवींद्रनाथ टागोर' - चोखेर बाली (Chokher Bali) 2015

Published on letstalksexuality.com

'एपिक' ह्या नव्या दमाच्या, दर्जेदार मालिका प्रस्तुत करण्यासाठी ख्याती पावत असलेल्या वाहिनीवर काही आठवड्यांपासून रवींद्रनाथांच्या कथा-कादंबऱ्यांवर आधारित मालिका सुरु झाली आहे. 'चोखेर बाली' हे त्या मालिकेतील पहिलं पुष्प (पहिली कथा). 

'चोखेर बाली' (अर्थ: eyesore, डोळ्यात खुपणारी, टोचणारी गोष्ट) ही टागोरांची लघुकादंबरी आपल्याला ब्रिटीशकालीन भारतातील बंगाली जीवनाचे, तत्कालीन विधवा परित्यक्तांच्या जीवनाचे, माणसा-माणसांतील भावनिक, प्रणयिक (romance-related) संघर्षाचे कितीतरी कंगोरे दाखवते. कादंबरीचा पसारा प्रचंड नसला तरी कथा फार वळणावळणाची आहे. दिग्दर्शक अनुराग बसूने ती टीव्हीकरता नव्याने साकारताना मूळ कथासूत्रात कित्येक फेरफार, काटछाट केले आहेत आणि व्यतींच्या भावनिक, आंतरिक, प्रणयिक व परस्परसंबंधांतील गुंतागुंतीवर आपलं सर्व लक्ष केंद्रित केलं आहे. बसूची ही 'चोखेर बाली', जणू पुरातन शिल्पातून नव्या तंत्राने, नव्या माध्यमात साकारलेलं हे कोरीव शिल्प स्वयंपूर्ण, स्वंतंत्ररित्या सुंदर आहे असं मला वाटतं. तेव्हा आपण व्यर्थ तुलना न करता टागोरांची मूळ कृती बाजूला ठेवलेलं चांगलं. 

कथेचा काही भाग इथे समजावून द्यायला हवा: 
श्रीमंती थाटात वाढलेला महेंद्र विनासायास चालून आलेलं सुशिक्षित, कलाकौशल्यनिपुण 'विनोदिनी'चं स्थळ (मुलगी न बघता) "मला लग्न करायचंच नाही" म्हणून नाकारतो. त्याचा घनिष्ट मित्र बिहारीसुद्धा "महेंद्र जे जे नाकारेल ते माझ्या ताटात वाढायचं हा कुठला न्याय!" या भावनेतून विनोदिनीचं स्थळ (न बघताच) नाकारतो. मात्र नंतर बिहारीसाठी सांगून आलेलं स्थळ 'आशालता' महेंद्रला आवडते, बिहारीच्या भावनांचा विचार न करता तो लगोलग तिच्याशी लग्न करण्याचा इरादा पक्का करून मोकळा होतो.  
महेंद्र-आशालता वैवाहिक गोडीगुलाबी, कामसुखात आकंठ बुडून जातात. इतक्यात मुलावर रुसून आपल्या जन्मगावी गेलेली महेंद्रची आई परत येते. सोबत विनोदिनी असते. आतापावेतो लग्न होऊन नवरा अकाली मरण पावल्याने ती तारुण्यातच विधवा झालेली असते. घरात पाऊल टाकताच साऱ्यांच्या डोळ्यात भरलेली - महेंद्रच्या आईला सुनेहून लाडकी वाटणारी; आशालताशी मस्त गट्टी जमवणारी; महेंद्र आणि बिहारीला मोहून टाकणारी - ही विनोदिनी शेवटी साऱ्यांच्याच आयुष्यातलं बोचरं कुसळ, 'चोखेर बाली' का ठरते? 

'चोखेर बाली'तील भावकल्लोळ हृदयस्पर्शी असले तरी गमतीशीर वाटतात. 
…'हा न भेटताच आपल्या नावावर काट मारून गेलेला माणूस आहे तरी कसा?' हे फणकारामिश्रित कुतूहल मनात घेऊन आलेली विनोदिनी. महेंद्रसारख्या उच्चशिक्षित, कलंदर माणसाने आपल्याला झिडकारून साधी गृहकर्तव्यंसुद्धा न जमणाऱ्या भोळ्या पोरीशी सुखाचा संसार थाटावा हे पाहून ईर्ष्येने पोळलेली, परंतु त्याचवेळी आशालताचा भोळेपणा आवडल्याने तिच्याशी मैत्री करणारी विनोदिनी.
महेंद्रच्या मनाचा दुबळेपणा, दुसऱ्यांची पर्वा न करता आपलंच घोडं दामटण्याची वृत्ती, त्याचं अशालताला वाऱ्यावर सोडून अचानक आपल्याभोवती मांजरासारखं  घुटमळू लागणं बघून धुसफुसणारी विनोदिनी.
सद्गुणी बिहारीबाबूच्या नजरेतून आपण उतरू नये म्हणून मनोमन तळमळणारी विनोदिनी. 
पुढे बऱ्याच वर्षांच्या निःशब्दतेनंतर बिहारीला भेटल्यावर, समज-गैरसमजांची जळमटं दूर झाल्यावर 'आपल्या दोघांच्या मनात एकमेकांबद्दल नेहमीच प्रेम होतं' या जाणीवेने सुखावलेली विनोदिनी. पण तरीही 'माझ्या नादी लागून ह्या भल्या माणसाचं आयुष्य फिसकटू नये' म्हणून तडकाफडकी निघून जाणारी विनोदिनी. आपल्या अशा निघून जाण्याने बिहारीच्या मनाला मूक यातना देणारी विनोदिनी. 

यात गमतीचा भाग असा की एक विचित्र गुंतागुंत साऱ्यांनाच वेढत चाललीय हे समजूनही "..पण मग या व्यक्तींनी, या पात्रांनी प्राप्त परिस्थितीत याहून वेगळं करावं तरी काय?" हे कोडं सुटत नाही. ते त्या व्यक्ती/पात्रांनाही सुटत नाही. या पातळीवर पात्रांच्या मनोवस्थेशी आपण समरस होतो. काचेच्या चेंडूत पाण्याबरोबर खालीवर होणारी चमचम पाहत राहावं त्याप्रमाणे जे घडतंय ते शांतपणे बघत राहतो. 

टागोरांना ह्या कादंबरीतून समाजाला काही बोधपर संदेश द्यायचा होता का, व असल्यास तो कोणता ते मला माहित नाही. अनुराग बसूने तिचा केलेला दृकश्राव्य 'अनुवाद' बघून मनात घोंगावणारे प्रश्न खालीलप्रमाणे:
विवाह, वैधव्य इत्यादी समाजाकडून लादण्यात आलेल्या रुढींमुळे, भोवती आखल्या गेलेल्या मर्यादांच्या वर्तुळांमुळे, बाह्य बंधनांमुळे व्यक्तीचं मन कुणाकडे आकर्षित व्हायचं थांबतं का? प्रेम आणि आकर्षणात अंतर असतं तरी किती? लग्न करून आपल्यातील संबंध जाहीर करणं चांगलं आणि लग्न न करता संबंध ठेवणं वाईट? आणि कुणी ठरवायचं हे सगळं? आपलं वागणं, आपले हेतू, कामना, वासना, खोलवर सलणारी आपली दुःखं, जसं की विनोदिनीच्या मनातील एकाकीपणाची वेदना - सगळं आपल्याला तरी नक्की किती समजत असतं? मग दुसऱ्याच्या जगण्याचा निवाडा करणारे आपण कोण? काय अधिकार आहे आपल्याला?
…हे आपलंच आपल्याला न समजणं व त्यामुळे अपरिहार्यपणे दुसऱ्यांनाही न उलगडणं म्हणजेच का 'चोखेर बाली'? 


दिग्दर्शक: अनुराग बसू
मूळ लेखक: रवींद्रनाथ टागोर 
भाषा: हिंदी
अवधी: प्रत्येकी एक तासाचे तीन भाग
प्रसारणकर्ता: एपिक चॅनल
आक्रमक, भ्रमिष्ट आईपासून; मानसिकदृष्ट्या असुरक्षित, कुढ्या बापापासून सुटका हवीये. जिच्याशी खूपसं पटतं त्या बहिणीपासूनसुद्धा सुटका हवीये. खरं म्हणजे या चौकोनाचा चौथा कोन असलेल्या 'स्व'पासून सुटका हवीये.

इतके कसे तुटतो आपण कुटुंबापासून? - की त्यांच्याशी गरजेव्यतिरिक्त आणखी कुठलाही धागा राहत नाही? की त्यांच्या सहवासात, त्यांच्याबरोबर काढलेल्या फोटोतदेखील आपलं उपरेपण लख्ख डोकावू लागतं? की दूरगावी / प्रवासात त्यांची आठवण येईनाशी होते; त्यांना उत्तरं द्यावीशी वाटत नाहीत, आणि चौकश्याही कराव्याश्या वाटत नाहीत? की 'ते आपल्याला असंख्य गोष्टी पुरवतात, आपल्यावर खर्च करतात' याचं कौतुक वाटणं बंद होतं, आणि मन फक्त शुष्क कृतज्ञतेचा बोजा वागवत राहतं?

कोण्या एके काळी इवल्याशा हातांनी बाबांची दाढी लाडाने कुरवाळल्याचं मला पुसटसं आठवतं. दोन्ही हात जमेल तितके पसरून आई-बाबांना मिठी मारायला झेपावल्याचंही दिसतं. ह्या आठवणी आहेत, की केवळ धुरातून निर्माण होणारे चित्रांचे भास आहेत.. ठाऊक नाही. तसंही इतक्या लहान वयात पालकांबद्दल जी चिकट नैसर्गिक ओढ वाटत असते तिला 'प्रेम' म्हणावं का, याबाबत मी बरीच साशंक आहे.

वाटतं फुगे भरून/ होड्या करून सोडून द्यावं तिघांना. नाहीतर मांजा छाटून घेऊन आपणच भरकटावं दूर, अतिदूर.

स्वप्नभंग झालाय माझा, हे सत्य आहे. पलंगावर लोळता लोळता दाण्णकन् जमिनीवर आपटले आणि ती साखरझोप, साखरस्वप्नं कायमची तडकली. प्रत्येक आईबापाचं आपल्या मुलावर प्रेम असतं, मुलांचं भलं व्हावं अशी प्रत्येक आईबापाची तळमळ असते.. झूट आहे. तुमच्या-माझ्यासारखी ती माणसं असतात, पशू असतात आणि पोटच्या पोरांच्या माध्यमातून त्यांना हवंय तेच साध्य करण्याची धडपड करत असतात. प्रेम-बिम, तळमळ नुसता शब्दांचा तवंग. आपल्यापैकी जवळजवळ कुणालाच झाट काही कळत नाही. पशू संपून माणसातला माणूस नेमका कुठे सुरु होतो कळलंय का आपल्याला? प्रेम झेपतं आपल्याला? श्रद्धा झेपते? पेलवते? किती काळ तिचं बोट धरून चालू शकतो?

शेकणारं प्रेम हवं, पोळणारं नको - मग ते प्रेम नव्हेच.

..पालकांबाबत झालेला स्वप्नभंग भयंकर होता कारण त्या नात्याभावती आदर्शांचे, कल्पनांचे ढग अगदी गच्च दाटले होते. आईबाबांनी आपल्यासाठी खूप काही केलंय हे पूर्णतः खरं आहे, परंतु त्यांचं आपल्यावर बिनशर्त, निर्व्याज प्रेम नाही. आपण कितीतरी अर्थांनी एकटे आहोत, वेगळे आहोत. पुष्कळ जाणीवा, विचार आपल्याला त्यांच्यापाशी कधीच व्यक्त करता येणार नाहीत. ते सुरक्षित, काठाकाठाने जगलेत आणि त्याहून खोल कशातच शिरण्याची त्यांना इच्छा नाही. स्वतःहून भिन्न तऱ्हेने बोलणाऱ्यांचा, वागणाऱ्यांचा, जगणाऱ्यांचा तिरस्कार करण्यात ते समाधान मानतात. मला जन्म देणं, खाऊ-पिऊ घालणं, पैसे खर्च करणं म्हणजे माझ्यावर प्रेम करणं नव्हे. त्यांच्यावर अवलंबून राहणं, त्यांच्या मर्जीनुसार वागणं, घाबरून राहणं किंवा कर्तव्य समजून उपकारांची परतफेड करणं म्हणजे त्यांच्यावर प्रेम करणं नव्हे - - म्हणजे आम्ही दोघेही एकमेकांवर प्रेम करत नव्हतो तर! अद्यापही करत नाही.

~ ज्याला जे हवंय ते पुरवणं म्हणजे प्रेम नव्हे, हे तुझ्या सहवासात हळूहळू समजायला लागलं. "जो जे वांछील तो ते लाहो" ही सद्भावना झाली, प्रेम म्हणजे केवळ सद्भावना नाही, हे आता उमजतंय.  ~

..माझं आणि माझ्या पालकांचं एकमेकांवर प्रेम नव्हतं. अद्यापही नाही. सगळे ढग झटक्यात दूर झाले. मात्र खुल्या आभाळाची झळ सोसवेना. 

का खोटं बोलावं लागतं त्यांच्याशी? नाही आवडत मला. शप्पथ नाही आवडत. काय करावं, खरं पचवायची, मला माझ्या लयीत जगू तयारी नाहीए ना त्यांची. सत्यं ढिगाने आहेत जगात, पण ती प्रत्येकाचा हात धरत नाहीत. माणसांची थट्टा उडवत, त्यांच्या अंगावर अक्राळविक्राळ सावल्या फेकत फिरणारी नागडी पोरं असतात सत्यं म्हणजे. सावल्यांना घाबरून बिळात लपून बसण्यातच जिंदगी वाया घालवतो आपण. बुफेतल्या ताटागत आयुष्य हावरटपणे भरून घेतो आणि शेवटी काहीच धड न चाखता सगळा उकिरडा करून ठेवतो.

 ~ तू आणि मी एकमेकांपाशी सर्वार्थाने नागडे असताना जिगसॉचे तुकडे भेटत असल्यासारखा कम्फर्ट, क्लॅरिटी, लिबरेशन असतं ..such thrill of discovery! ~


नागडेपणाला भिणारे लोक जन्मात खरीखुरी अंघोळ, खरंखुरं सेक्स करत असतील का? त्यांनी स्वतःच्या सौंदर्यबुद्धीचे डोळे फोडून टाकले असतील का?

…क्वचित पालकांबद्दल वाईट वाटतं - त्यांनी ज्याप्रकारे आयुष्य काढायचं ठरवलंय ते पाहून. कित्येकदा स्वतःबद्दल वाईट वाटतं - त्यांच्याशी जोडलं जाण्याची पुरेशी इच्छा मनात नाही म्हणून. त्यांची कथा काय असेल याचा नीटसा पत्ता लागत नाही. हाताशपणा येतो. मग मी विषय बदलते.

Friday, October 9, 2015

आता लिहायलाच हवं असं वाटतंय खरं, पण काय? कुठून करायची सुरुवात, कुठून आणायची?
माझ्या आतून काय बाहेर पडू बघतंय ते कळतंय तरी का मला?? मी एक टेस्ट-ट्यूब आहे फक्त. कुठलंसं भयंकर रसायन तिच्यात थयथयाट करतंय. माझ्यात जे आहे ते माझं नाही. जे होतं ते कुठे गेलं पत्ता नाही. मग का मोजते मी अधून मधून शरीरावरचे साकळलेले व्रण? का तुझे डोळे काढून खिशात बाळगावेसे वाटतात; आणि तरीही 'या भावी आंधळ्याला चालताना ठेच नाही लागली, त्याचं जगणं अगदीच भंगारात नाही गेलं तर बरं', असं का वाटतं?
सुऱ्याखाली घेतलेल्या प्राण्याबद्दल दयामाया वाटून कसं चालेल! तू कसा हाताळतोस हा प्रकार कुणास ठाऊक!

…जर सगळंच मी आहे तर मी करायचं काय? जायचं कुठे? की पडून राहायचं आहे तिथेच? माझं वेगळं अस्तित्व तरी कशाला हवं मग? आपण तेच करणार आहोत हे एकदा कळल्यावर मागची पानं उलटून बघण्यात काय अर्थ?? आपला डोंगराएवढा पसारा वेचायचा सोडून दुसऱ्यांच्या वागण्याचे हिशेब काहून लावत बसतो आपण?

स्वप्नं बंद करायचं एखादं बटण असेल का कुठे? शरीरात असेल एखादी कळ? कारण जिवंत असल्याची जाणीव नकोशी वाटते. सरळ रस्त्यावर आडवं व्हावं आणि त्यांचे ट्रक, रथ, गाड्या निमूट आपल्यावरून जाऊ द्याव्यात. आपण आटवत असलेलं रक्त मिटक्या मारत पिणारे हे लोक! त्यांनी वाहवलेल्या नद्यांमध्ये संथ डुंबत असलेले आपण! कोण कुणाला भोसकतोय, कुणाची तहान मोठी, कुणाची हौस अफाट.. कळायला मार्ग नाही. 

नेमकं कुठल्या 'मी'च्या वतीने जगायचं रे? जंगलात सैतान माजल्यावर गाणारा पक्षी कुठे जातो? त्यांचं कायमच वाकडं होतं का? की माझ्या पाठीमागे चांगलं जमतं त्यांचं?

एक दिवस सगळ्यांनी सगळे अत्याचार गुमान सहन करायचे ठरवले तर सोय नाही का होणार सगळ्यांची..थोडी-थोडी? एक दिवस लढलो नाही आपण तर? एका दिवसासाठी आपण कोण आहोत-कोण नाहीओत हे स्वतःला पुन्हापुन्हा बजावणं बंद ठेवलं तर? एकदा दारावरच्या भडक स्टिकरकडे लक्ष न देता सहज त्यांची बेल वाजवली तर? - कदाचित आत आपणच बसलेले असू!!

सुंदर गोष्टी निर्माण करण्याआधी विचार तरी करायला हवा होता वेड्या लोकांनी. कुठल्या विश्वासाने खुळावून आपल्या हातात ठेऊन गेले ते ह्या गोष्टी? आपण हे असे दळभद्री, हातात सापडेल त्या व्यक्तीचा, वस्तूचा, पानाफुलांचा चोळामोळा करणारे.. की जाणूनबुजून खेळला त्यांनी हा डाव?

टोकं जाम जुळत नाहीत बुवा. पहाट झाली. स्वप्नांपासून आजच्यापुरती सुटका झाली आणि झोप अंथरुणातच तडफडत राहिली.