Saturday, October 8, 2016

कितीतरी गोष्टी लक्ष वेधून घेतात, कसल्याही आग्रहाविना लक्षात राहतात. जाणीवजरीची नवी नक्षी रोज मन भरून टाकत असते. डान्स क्लास चालू असताना हॉलच्या मोठ्ठ्या दारातून आत आलेली मोगऱ्याच्या गंधाची मंद लाट, लालचुटुक फरशांच्या जमिनीवर पसरून पुस्तक वाचत घालवलेल्या माध्यान्हवेळा, हो-नाही करत अखेरीस व्हरांड्यात घरटं बांधून राहिलेली बुलबुलची जोडी, लोकांच्या बोलण्याचे आवाज, त्यातील मजेशीर कंपनं,  शब्दांत न मावल्यावर डोळ्यांत उचंबळून येणाऱ्या भावना, कुठल्याही गावी न बदलणारा मारवाड्याच्या दुकानातला वास.... ओठ, पत्रं, अक्षरांच्या तऱ्हा, एकाच गल्लीत चित्रित केल्यात असं वाटवणाऱ्या आर्ट फिल्म्सची जुळवलेली यादी, खूप सारे प्रश्न, खूप नवलाई, पापण्या न मिटता अखंड जागणारा एकाकीपणा ....

जगाच्या व्यवहारात ह्या साऱ्याला स्थानच नाही? गणगोत माझ्या जिवंत असण्याची आणि मरण्याची दखल घेतील कदाचित पण मी काय जगले, अनंत क्षणांचे माझ्या मनावर पडणारे हे विविधरंगी कवडसे... ह्याबद्दल जाणून घेण्यात कोणालाच रस नाही? अनुभव नटव्या अभव्यक्तीत लपेटून बाजारात मांडले जात नाहीत तोवर अर्थपूर्ण नसतात? प्रत्येक अनुभवाचा एक आकलनीय, प्रेक्षणीय आकार घडवायलाच हवा का? अर्धकच्च्या, शिेळ्या-ताज्या, स्पष्ट-धूसर जाणिवांची देवाण-घेवाण किंवा नुसती नोंद करत राहिलो एका कोपऱ्यात बसून तर 'nobody' ठरतो आपण?

 हरकत नाही. पण म्हणूनच आजवर या माणसांत वावरत असूनही, भोवतालाने घडत-बिघडत असूनही मी काहीशी विलग आहे, वेळोवेळी स्वतःला काचेच्या शंखात आकसून घेते. छोट्या-छोट्या गोष्टी नजरेत कोरून घेणाऱ्या, मनावर गिरवणाऱ्या माणसांशी माझं जमतं. ओसाड घराप्रमाणे आगतस्वागताच्या संकेतांशी नातं विसरलेल्या, सरून गेलेल्या काळाच्या खुणा वागवणाऱ्या पुस्तकांशी जमतं. झाडांशी सगळ्यात जास्त गप्पा होतात.

अनुभूतीची कोडी आणि पांडित्यपूर्ण चर्चा मला दोन वेगळ्या कप्प्यांमध्येच ठेवायला आवडतील. दोन्हीच्या चवी मिसळू पाहणं ही गल्लत आहे.

मी कुठल्याही गोष्टीत जीव गुंतवत नाही असं कसं म्हणतोस? - आपल्या नात्यात गुंतवते ना. कसल्याश्या साधनेत अधिकाधिक लीन होत जावं तशी खोल खोल जात राहते. हा सहजप्रवाह म्हणजे काही रिसर्च नव्हे किंवा अवजड कामगिरी नव्हे. ठराविक अर्था-मापाची वस्तू नव्हे. खरंतर हेच उत्तम. कारण आपला संबंध इतरांना उमगला, फर्स्ट पर्सन म्हणून अनुभवता आला किंवा नुसतेच त्यांच्यावर शब्दांचे शहारे उमटवून गेला तर त्यांच्यासाठी त्यात काही कथा राहणार नाही. आणि दुसऱ्या कशाहीपेक्षा माणसं कथांवर जगतात. ...कथाच असतात साऱ्या. अतिशय इटुकपिटुक, नाजूक, तरीही कुणाचेतरी श्वास सामावलेल्या.

Wednesday, August 24, 2016

पिया 'मिलन' की ऋत आई! (जानी दुश्मन) 1979

जुन्या सुपरहिट सिनेमांवर गप्पा मारताना मित्राने सुचवलेला 'जानी दुश्मन' पाहिला. चित्रपटाचा दर्जा अपेक्षेपेक्षा खूपच बरा  निघाला.

वर्तमानकाळातील काही विखुरलेल्या घटना व त्यांचे भूतकाळाशी नाते झटपट दाखवून आपल्याला पुन्हा वर्तमानात आणले जाते. डोंगराळ भागात वसलेलं एक गाव. गावाची वेस शिवमंदिराखालूनच ओलांडावी लागते. लग्न होऊन सासरी चाललेल्या मुलींचे मेणे जेव्हा मंदिराखाली येतात तेव्हा अचानक मेण्यात बसलेली नववधू गायब होते. थांबवता न येणाऱ्या ह्या अभद्र घटनाक्रमामुळे समस्त गावकरी व सहृदयी ठाकूरसाहेब त्रस्त झाले आहेत. अपहरणकर्त्याचा शोध व अनेक नायक-नायिकांच्या छोट्या-मोठ्या प्रेमकथा असा ह्या थरारपटाचा प्रवास आहे.

जे दाखवले आहे त्यापेक्षा अधिक सकस काही देत असल्याचा दावा चित्रपट अजिबात करत नाही. हा प्रामाणिकपणा मला भावला कारण तो पडद्यावर पाहताना निखळ गंमत वाटत होती - शृंगारिक दृश्यांमध्ये अर्धनग्न स्तन दाखवणे, 'कॉश्च्युम' म्हणावे असल्या कपड्यांत काऊबॉय बूट्स घालून वावरणारे तरुण हिरो (सुनील दत्त गिरणीत काम करणातानासुद्धा ह्याच पोषाखात), नायिकांच्या उठावदार चोळ्या,  गावात फॅशनची next level गाठणारा ठाकूरांचा 'बिगड़ा हुआ बेटा' शत्रुघन सिन्हा, अख्ख्या गावात एकच आदिवासी ढंगात राहणारी मुलगी (रेखा) वगैरे.

हा चित्रपट मला काही प्रमाणात नक्की गुंतवू शकला. चित्रपटातील थरार गेल्या काही वर्षांतील कितीतरी बॉलीवूड भयपटांपेक्षा खूप चांगला आहे. प्रत्येक बिदाईच्या वेळी वाजणारे 'चलो रे डोली उठाओ' हे गाणे चित्रपटाची हॉरर थीम बनून जाते. नववधू घरदार मागे टाकून सासरी निघाल्याच्या दुःखापेक्षा वाटेत ज्या संकटाला सामोरे जावे लागणार आहे त्याच्या कल्पनेनेच ढसाढसा रडत आहे असे वाटू लागते. कुठल्याही टुकार पॉप्युलर चित्रपटात हमखास आढळणारी आगापिछा सोडून केलेली भरकटगिरी ह्या 'जानी दुश्मन' मधे कटाक्षाने टाळलेली दिसते. शिवाय 'खलनायक कोण' हे रहस्य कायम ठेवण्यात, संशयाची सुई शेवटपर्यंत फिरती ठेवण्यात चित्रपट आपल्या काळाच्या मानाने यशस्वी ठरतो.


 दिग्दर्शक: राजकुमार कोहली
लेखक: इंदर राज आनंद
भाषा: हिंदी
अवधी: 153 मिनिटे

Saturday, July 16, 2016

प्यार जो टूटा, साथ जो छूटा, चाँद न चमकेगा कभी...

परवा रेडिओवर 'प्यार हुआ इकरार हुआ है.. '  लागलं. 

मालूम नहीं है कहाँ मंज़िल 

ह्या परिस्थितीतही

कहो की अपनी प्रीत का गीत ना बदलेगा कभी
तुम भी कहो इस राह का मीत न बदलेगा कभी
प्यार जो टूटा, साथ जो छूटा, चाँद न चमकेगा कभी...


अशा आणाभाका एकमेकांना घालणारी ती दोघं - या नात्यातून नक्की काय प्रतिबिंबित होत असे?

एका व्यक्तीला, स्थानाला, कामाला आपलं आयुष्य खुशीने वाहून टाकणं यात काही रोमँटिसिझम उरलाच नाही का आता? मुळात तशी ओढ वाटणं ही नेमकी कशाची उपज म्हणावी - चिवट भावबंध, प्रेम, निष्ठा, की आकांक्षाहीनता, मनाची दुर्बळता, र्‍हस्वदृष्टी?
"हे शहर / गाव आमच्या नशिबाचा भार वाहील. आम्ही आमची मुळं इथे घट्ट रुजवून आहोत आणि असेच राहू. स्थानाचं काही बरंवाईट झालं तर आमचंही होईल, होईना का" - या भावनेला एक जुना, कधीकाळी रोजच्या वापरात असलेल्या वस्तूचा वास आहे, बोटांच्या सततच्या स्पर्शाने झालेली झीज आहे आणि मला वाटतं त्या वासाची संगती ठराविक लोकांनाच लागते. कित्येकांसाठी ती भावना असंबद्ध असल्या कारणाने  रद्दीमोलाची ठरते.

एकीकडच्या संधी आटू लागल्या किंवा दुसरीकडील अधिक चांगल्या संधींच्या हाका भुरळ पाडू लागल्या की तळ हलवायचा. कशाशीच, कुणाशीच जिवाभावाचं नातं निर्माण करायचं नाही, तितका अवसरच द्यायचा नाही स्वतःला आणि दुसऱ्याला. एकही भाषा आपली वाटत नाही. आभाळाचा विशिष्ट तुकडा डोक्यावर घेऊन वावरत असल्याचा भासच होत नाही. टपरीवाला, घरकामवाली ही माणसं न राहता कार्यसंच (functions) बनून जातात. म्हणून 'त्या झाडाखालच्या त्या' टपरीची, 'त्या बोळातील त्या' गिरणीची आठवण होत नाही. नव्या जागीदेखील पन्नास टपऱ्या, किराणामालाची दुकानं, गिरण्या आपल्या सेवेस तत्पर असतात. प्रश्न फक्त function पुरताच उरल्यामुळे पान-सिगारेट देणारा किंवा टेबलावर फडकं मारणारा हात कुणाचा, त्या हाताला जोडलेली व्यक्ती कोण, बदललेली व्यक्ती कोण ह्याच्याशी देणंघेणंच संपतं.
कितीतरी माणसं एक 'समाजघटक' म्हणून आपल्या अभ्यासपूर्ण चर्चांचा विषय किंवा त्या अभ्यासातील आकडेवारी बनत जातात - आपण नाती निर्माण करत आहोत, कुठेतरी rooted  आहोत हा भ्रमाचा बुडबुडा निर्माण व्हायला इतकं पुरेसं असतं. बाहेर ठेवलेली दुधाची बाटली आणि वर्तमानपत्र रोज गायब होणं हे बंद दाराआड राहणारी व्यक्ती जिवंत असल्याचं चिन्ह मानावं का?

कशातच श्रद्धा उरली नसल्याचे संकेत आहेत हे. भीतीयुक्त श्रद्धा नव्हे बरं! - काव्य-व्यंगाची, करुणेची किनार असलेली श्रद्धा. टीका-संदेहाच्या पेरणीने खुसखुशीत झालेली श्रद्धा. 'मी कुठेही गेलो तरी जिथं परतून येईन' असं एक ठिकाण. परतून यायला काही / कुणी आहे का आपल्याजवळ? ...तळाव्यात राहून गेलेल्या काट्याचा सल? कुणाच्यातरी अनुपस्थितीमुळे काही अडून राहणं बंदच झालंय का आता? की "कुणामुळे माझं काही अडत नाही" हीच आजच्या जगण्यातून साध्य झालेल्या आत्मगौरवी स्वातंत्र्याची पताका?

नोमॅड्स, लमाण्यांची मुळं ही त्यांच्या स्थलांतरात असतात. 'नया ठिकाना' हीच त्यांची 'परतण्याची जागा' असते. आपल्यासारख्या धेडगुजरी जिणं जगणाऱ्यांचं काय?

Monday, July 11, 2016

NO 1. 11 July 2016, Monday

The black trousers

They effectively absorb / hide dirt and stains without giving off a foul smell.
It is equally comfortable to have them on for long hours.
They do not let me down if I am wearing them during periods.
Pets enjoy rubbing themselves against their texture.
They are unfussy simple to wash and easy to dry. 

I recently lost some weight, so they look somewhat baggy when I wear them now.
We share a very good rapport anyway. I simply wonder how they would feel if I didn't use them anymore for whatsoever whatever reason.
We grow weary of things too fast for no reason - I don't know if this itself is a well good enough reason in itself.

*CORRECTIONS:
color lavender - additions
color red - removals

Thursday, June 23, 2016

जाने भी दो यारों (1983)

'मर्डर मिस्ट्री' या अंगाचा विचार करता फिल्म वेळोवेळी बारीकसारीक गोष्टींत अपेक्षाभंग करते. काही व्यंगजनक सीन्स तितकेसे परिणामकारक नाहीत. काय दाखवायचा प्रयत्न चालू आहे ते दिसतं, पण केवळ 'प्रयत्न' म्हणूनच - बंद प्रेक्षागृहात नाटकाची रंगीत तालीम चालू असताना चुकून / मुद्दामहून रेंगाळलेले बघे असल्यागत वाटतं.

पण महाभारताच्या प्रयोगातील नाट्याचा सीन संपूर्ण सिनेमाला वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवतो. स्क्रिप्टप्रमाणे द्रौपदीच्या पात्राचं वस्त्रहरण करण्यासाठी इरेला पेटलेली नटमंडळी आणि आपली 'द्रौपदी' झाकलेलीच राहावी म्हणून धडपडणारी ही मंडळी!

आपण निवड करतो किंवा भूमिका घेतो म्हणजे नक्की काय करतो - कुठला पर्याय निवडणं अशक्य आहे ह्याचा पूर्वविचार करून निवड करतो, की शुद्ध जे हवं आहे त्या आधारावर?
 नासिरुद्दीन (विनोद चोप्रा) आणि रवी (सुधीर मिश्रा) यांची पापभिरूता वरील कसोटीवर घासून पहिली की रंजक निष्कर्ष हाती लागतील. मला आत्ता ते पूर्णतः स्पष्ट होत नाहीएत.



दिग्दर्शक: कुंदन शहा
 भाषा:  हिंदी  
अवधी: 132 मिनिटे

Tuesday, March 15, 2016

एक कार्यक्रम

त्या चित्रकाराच्या सर्वच चित्रांना एक सुखद, स्वप्नील झाक असते.  हलाखीचं ग्राम्य जीवन, दारिद्र्य, कष्टाने चिंबलेली शरीरं किंवा रणरणत्या उन्हातील नुसतेच भकास क्षण… साऱ्याला रमणीयतेचा वर्ख लावण्याची गरज काय? की असल्या प्रतिमांची दाहकता कमी करून चित्रकार खरंतर आमच्यावर दया दाखवत होता? कितीतरी दैनंदिन दृष्यांतून संक्रमित होणारी खिन्नता, एकसुरीपण, सैरभैरपण त्या प्रशस्त दालनात घटकाभर विसरायला लावल्याबद्दल आम्ही त्याचे आभार मानायला हवे होते का? उचित प्रकाश, उचित आरामदायक बैठक, उचित रंगरेषा, अगदी चित्रकाराचंच एक अर्धशिल्प होतं त्याच्या टकलामागचे वळलेले केससुद्धा एकदम बिनचूक! ..मला त्याला हे प्रश्न विचारायचे होते, पण नाही विचारले. त्यानं जे देऊ केलं आहे ते स्वीकारावं की नाकारावं याचा निर्णय अजून कुठे झाला होता? सारंकाही बिनचूक असलं तरी चुकल्याचुकल्यासारखं का वाटतं? हे सुघड, कमानदार अचूकपणाचं रोपटं घरी नेऊन आयुष्यात रोवता येणार नाही म्हणून आपली धुसफूस होते?

समोर कुशनवाल्या खुर्च्यांवर बसलेल्या तिघाचौघांचं बोलणं म्हणजे 'विचार' आणि आपले विचार म्हणजे नुसतीच अक्षतांसारखी, फारसं महत्त्व नसणारी, केवळ प्रथा म्हणून डिवचली जाणारी मतं, असं का? 

नंतर फिल्म, कथा-वाचन आणि मग चहा.
रीतसर योजून व नीटस पार पडूनही कार्यक्रमाला न आलेली फक्कड चव मग तिथे पुढेमागे वाटल्या जाण्याऱ्या चहात पडत असावी - चुकीनेच. असल्या गोष्टी बिनचूकपणाने साधत नसतात. 

Friday, January 29, 2016

'स्टोरीज बाय रवींद्रनाथ टागोर' - चोखेर बाली (Chokher Bali) 2015

Published on letstalksexuality.com

'एपिक' ह्या नव्या दमाच्या, दर्जेदार मालिका प्रस्तुत करण्यासाठी ख्याती पावत असलेल्या वाहिनीवर काही आठवड्यांपासून रवींद्रनाथांच्या कथा-कादंबऱ्यांवर आधारित मालिका सुरु झाली आहे. 'चोखेर बाली' हे त्या मालिकेतील पहिलं पुष्प (पहिली कथा). 

'चोखेर बाली' (अर्थ: eyesore, डोळ्यात खुपणारी, टोचणारी गोष्ट) ही टागोरांची लघुकादंबरी आपल्याला ब्रिटीशकालीन भारतातील बंगाली जीवनाचे, तत्कालीन विधवा परित्यक्तांच्या जीवनाचे, माणसा-माणसांतील भावनिक, प्रणयिक (romance-related) संघर्षाचे कितीतरी कंगोरे दाखवते. कादंबरीचा पसारा प्रचंड नसला तरी कथा फार वळणावळणाची आहे. दिग्दर्शक अनुराग बसूने ती टीव्हीकरता नव्याने साकारताना मूळ कथासूत्रात कित्येक फेरफार, काटछाट केले आहेत आणि व्यतींच्या भावनिक, आंतरिक, प्रणयिक व परस्परसंबंधांतील गुंतागुंतीवर आपलं सर्व लक्ष केंद्रित केलं आहे. बसूची ही 'चोखेर बाली', जणू पुरातन शिल्पातून नव्या तंत्राने, नव्या माध्यमात साकारलेलं हे कोरीव शिल्प स्वयंपूर्ण, स्वंतंत्ररित्या सुंदर आहे असं मला वाटतं. तेव्हा आपण व्यर्थ तुलना न करता टागोरांची मूळ कृती बाजूला ठेवलेलं चांगलं. 

कथेचा काही भाग इथे समजावून द्यायला हवा: 
श्रीमंती थाटात वाढलेला महेंद्र विनासायास चालून आलेलं सुशिक्षित, कलाकौशल्यनिपुण 'विनोदिनी'चं स्थळ (मुलगी न बघता) "मला लग्न करायचंच नाही" म्हणून नाकारतो. त्याचा घनिष्ट मित्र बिहारीसुद्धा "महेंद्र जे जे नाकारेल ते माझ्या ताटात वाढायचं हा कुठला न्याय!" या भावनेतून विनोदिनीचं स्थळ (न बघताच) नाकारतो. मात्र नंतर बिहारीसाठी सांगून आलेलं स्थळ 'आशालता' महेंद्रला आवडते, बिहारीच्या भावनांचा विचार न करता तो लगोलग तिच्याशी लग्न करण्याचा इरादा पक्का करून मोकळा होतो.  
महेंद्र-आशालता वैवाहिक गोडीगुलाबी, कामसुखात आकंठ बुडून जातात. इतक्यात मुलावर रुसून आपल्या जन्मगावी गेलेली महेंद्रची आई परत येते. सोबत विनोदिनी असते. आतापावेतो लग्न होऊन नवरा अकाली मरण पावल्याने ती तारुण्यातच विधवा झालेली असते. घरात पाऊल टाकताच साऱ्यांच्या डोळ्यात भरलेली - महेंद्रच्या आईला सुनेहून लाडकी वाटणारी; आशालताशी मस्त गट्टी जमवणारी; महेंद्र आणि बिहारीला मोहून टाकणारी - ही विनोदिनी शेवटी साऱ्यांच्याच आयुष्यातलं बोचरं कुसळ, 'चोखेर बाली' का ठरते? 

'चोखेर बाली'तील भावकल्लोळ हृदयस्पर्शी असले तरी गमतीशीर वाटतात. 
…'हा न भेटताच आपल्या नावावर काट मारून गेलेला माणूस आहे तरी कसा?' हे फणकारामिश्रित कुतूहल मनात घेऊन आलेली विनोदिनी. महेंद्रसारख्या उच्चशिक्षित, कलंदर माणसाने आपल्याला झिडकारून साधी गृहकर्तव्यंसुद्धा न जमणाऱ्या भोळ्या पोरीशी सुखाचा संसार थाटावा हे पाहून ईर्ष्येने पोळलेली, परंतु त्याचवेळी आशालताचा भोळेपणा आवडल्याने तिच्याशी मैत्री करणारी विनोदिनी.
महेंद्रच्या मनाचा दुबळेपणा, दुसऱ्यांची पर्वा न करता आपलंच घोडं दामटण्याची वृत्ती, त्याचं अशालताला वाऱ्यावर सोडून अचानक आपल्याभोवती मांजरासारखं  घुटमळू लागणं बघून धुसफुसणारी विनोदिनी.
सद्गुणी बिहारीबाबूच्या नजरेतून आपण उतरू नये म्हणून मनोमन तळमळणारी विनोदिनी. 
पुढे बऱ्याच वर्षांच्या निःशब्दतेनंतर बिहारीला भेटल्यावर, समज-गैरसमजांची जळमटं दूर झाल्यावर 'आपल्या दोघांच्या मनात एकमेकांबद्दल नेहमीच प्रेम होतं' या जाणीवेने सुखावलेली विनोदिनी. पण तरीही 'माझ्या नादी लागून ह्या भल्या माणसाचं आयुष्य फिसकटू नये' म्हणून तडकाफडकी निघून जाणारी विनोदिनी. आपल्या अशा निघून जाण्याने बिहारीच्या मनाला मूक यातना देणारी विनोदिनी. 

यात गमतीचा भाग असा की एक विचित्र गुंतागुंत साऱ्यांनाच वेढत चाललीय हे समजूनही "..पण मग या व्यक्तींनी, या पात्रांनी प्राप्त परिस्थितीत याहून वेगळं करावं तरी काय?" हे कोडं सुटत नाही. ते त्या व्यक्ती/पात्रांनाही सुटत नाही. या पातळीवर पात्रांच्या मनोवस्थेशी आपण समरस होतो. काचेच्या चेंडूत पाण्याबरोबर खालीवर होणारी चमचम पाहत राहावं त्याप्रमाणे जे घडतंय ते शांतपणे बघत राहतो. 

टागोरांना ह्या कादंबरीतून समाजाला काही बोधपर संदेश द्यायचा होता का, व असल्यास तो कोणता ते मला माहित नाही. अनुराग बसूने तिचा केलेला दृकश्राव्य 'अनुवाद' बघून मनात घोंगावणारे प्रश्न खालीलप्रमाणे:
विवाह, वैधव्य इत्यादी समाजाकडून लादण्यात आलेल्या रुढींमुळे, भोवती आखल्या गेलेल्या मर्यादांच्या वर्तुळांमुळे, बाह्य बंधनांमुळे व्यक्तीचं मन कुणाकडे आकर्षित व्हायचं थांबतं का? प्रेम आणि आकर्षणात अंतर असतं तरी किती? लग्न करून आपल्यातील संबंध जाहीर करणं चांगलं आणि लग्न न करता संबंध ठेवणं वाईट? आणि कुणी ठरवायचं हे सगळं? आपलं वागणं, आपले हेतू, कामना, वासना, खोलवर सलणारी आपली दुःखं, जसं की विनोदिनीच्या मनातील एकाकीपणाची वेदना - सगळं आपल्याला तरी नक्की किती समजत असतं? मग दुसऱ्याच्या जगण्याचा निवाडा करणारे आपण कोण? काय अधिकार आहे आपल्याला?
…हे आपलंच आपल्याला न समजणं व त्यामुळे अपरिहार्यपणे दुसऱ्यांनाही न उलगडणं म्हणजेच का 'चोखेर बाली'? 


दिग्दर्शक: अनुराग बसू
मूळ लेखक: रवींद्रनाथ टागोर 
भाषा: हिंदी
अवधी: प्रत्येकी एक तासाचे तीन भाग
प्रसारणकर्ता: एपिक चॅनल
आक्रमक, भ्रमिष्ट आईपासून; मानसिकदृष्ट्या असुरक्षित, कुढ्या बापापासून सुटका हवीये. जिच्याशी खूपसं पटतं त्या बहिणीपासूनसुद्धा सुटका हवीये. खरं म्हणजे या चौकोनाचा चौथा कोन असलेल्या 'स्व'पासून सुटका हवीये.

इतके कसे तुटतो आपण कुटुंबापासून? - की त्यांच्याशी गरजेव्यतिरिक्त आणखी कुठलाही धागा राहत नाही? की त्यांच्या सहवासात, त्यांच्याबरोबर काढलेल्या फोटोतदेखील आपलं उपरेपण लख्ख डोकावू लागतं? की दूरगावी / प्रवासात त्यांची आठवण येईनाशी होते; त्यांना उत्तरं द्यावीशी वाटत नाहीत, आणि चौकश्याही कराव्याश्या वाटत नाहीत? की 'ते आपल्याला असंख्य गोष्टी पुरवतात, आपल्यावर खर्च करतात' याचं कौतुक वाटणं बंद होतं, आणि मन फक्त शुष्क कृतज्ञतेचा बोजा वागवत राहतं?

कोण्या एके काळी इवल्याशा हातांनी बाबांची दाढी लाडाने कुरवाळल्याचं मला पुसटसं आठवतं. दोन्ही हात जमेल तितके पसरून आई-बाबांना मिठी मारायला झेपावल्याचंही दिसतं. ह्या आठवणी आहेत, की केवळ धुरातून निर्माण होणारे चित्रांचे भास आहेत.. ठाऊक नाही. तसंही इतक्या लहान वयात पालकांबद्दल जी चिकट नैसर्गिक ओढ वाटत असते तिला 'प्रेम' म्हणावं का, याबाबत मी बरीच साशंक आहे.

वाटतं फुगे भरून/ होड्या करून सोडून द्यावं तिघांना. नाहीतर मांजा छाटून घेऊन आपणच भरकटावं दूर, अतिदूर.

स्वप्नभंग झालाय माझा, हे सत्य आहे. पलंगावर लोळता लोळता दाण्णकन् जमिनीवर आपटले आणि ती साखरझोप, साखरस्वप्नं कायमची तडकली. प्रत्येक आईबापाचं आपल्या मुलावर प्रेम असतं, मुलांचं भलं व्हावं अशी प्रत्येक आईबापाची तळमळ असते.. झूट आहे. तुमच्या-माझ्यासारखी ती माणसं असतात, पशू असतात आणि पोटच्या पोरांच्या माध्यमातून त्यांना हवंय तेच साध्य करण्याची धडपड करत असतात. प्रेम-बिम, तळमळ नुसता शब्दांचा तवंग. आपल्यापैकी जवळजवळ कुणालाच झाट काही कळत नाही. पशू संपून माणसातला माणूस नेमका कुठे सुरु होतो कळलंय का आपल्याला? प्रेम झेपतं आपल्याला? श्रद्धा झेपते? पेलवते? किती काळ तिचं बोट धरून चालू शकतो?

शेकणारं प्रेम हवं, पोळणारं नको - मग ते प्रेम नव्हेच.

..पालकांबाबत झालेला स्वप्नभंग भयंकर होता कारण त्या नात्याभावती आदर्शांचे, कल्पनांचे ढग अगदी गच्च दाटले होते. आईबाबांनी आपल्यासाठी खूप काही केलंय हे पूर्णतः खरं आहे, परंतु त्यांचं आपल्यावर बिनशर्त, निर्व्याज प्रेम नाही. आपण कितीतरी अर्थांनी एकटे आहोत, वेगळे आहोत. पुष्कळ जाणीवा, विचार आपल्याला त्यांच्यापाशी कधीच व्यक्त करता येणार नाहीत. ते सुरक्षित, काठाकाठाने जगलेत आणि त्याहून खोल कशातच शिरण्याची त्यांना इच्छा नाही. स्वतःहून भिन्न तऱ्हेने बोलणाऱ्यांचा, वागणाऱ्यांचा, जगणाऱ्यांचा तिरस्कार करण्यात ते समाधान मानतात. मला जन्म देणं, खाऊ-पिऊ घालणं, पैसे खर्च करणं म्हणजे माझ्यावर प्रेम करणं नव्हे. त्यांच्यावर अवलंबून राहणं, त्यांच्या मर्जीनुसार वागणं, घाबरून राहणं किंवा कर्तव्य समजून उपकारांची परतफेड करणं म्हणजे त्यांच्यावर प्रेम करणं नव्हे - - म्हणजे आम्ही दोघेही एकमेकांवर प्रेम करत नव्हतो तर! अद्यापही करत नाही.

~ ज्याला जे हवंय ते पुरवणं म्हणजे प्रेम नव्हे, हे तुझ्या सहवासात हळूहळू समजायला लागलं. "जो जे वांछील तो ते लाहो" ही सद्भावना झाली, प्रेम म्हणजे केवळ सद्भावना नाही, हे आता उमजतंय.  ~

..माझं आणि माझ्या पालकांचं एकमेकांवर प्रेम नव्हतं. अद्यापही नाही. सगळे ढग झटक्यात दूर झाले. मात्र खुल्या आभाळाची झळ सोसवेना. 

का खोटं बोलावं लागतं त्यांच्याशी? नाही आवडत मला. शप्पथ नाही आवडत. काय करावं, खरं पचवायची, मला माझ्या लयीत जगू तयारी नाहीए ना त्यांची. सत्यं ढिगाने आहेत जगात, पण ती प्रत्येकाचा हात धरत नाहीत. माणसांची थट्टा उडवत, त्यांच्या अंगावर अक्राळविक्राळ सावल्या फेकत फिरणारी नागडी पोरं असतात सत्यं म्हणजे. सावल्यांना घाबरून बिळात लपून बसण्यातच जिंदगी वाया घालवतो आपण. बुफेतल्या ताटागत आयुष्य हावरटपणे भरून घेतो आणि शेवटी काहीच धड न चाखता सगळा उकिरडा करून ठेवतो.

 ~ तू आणि मी एकमेकांपाशी सर्वार्थाने नागडे असताना जिगसॉचे तुकडे भेटत असल्यासारखा कम्फर्ट, क्लॅरिटी, लिबरेशन असतं ..such thrill of discovery! ~


नागडेपणाला भिणारे लोक जन्मात खरीखुरी अंघोळ, खरंखुरं सेक्स करत असतील का? त्यांनी स्वतःच्या सौंदर्यबुद्धीचे डोळे फोडून टाकले असतील का?

…क्वचित पालकांबद्दल वाईट वाटतं - त्यांनी ज्याप्रकारे आयुष्य काढायचं ठरवलंय ते पाहून. कित्येकदा स्वतःबद्दल वाईट वाटतं - त्यांच्याशी जोडलं जाण्याची पुरेशी इच्छा मनात नाही म्हणून. त्यांची कथा काय असेल याचा नीटसा पत्ता लागत नाही. हाताशपणा येतो. मग मी विषय बदलते.

Friday, October 9, 2015

आता लिहायलाच हवं असं वाटतंय खरं, पण काय? कुठून करायची सुरुवात, कुठून आणायची?
माझ्या आतून काय बाहेर पडू बघतंय ते कळतंय तरी का मला?? मी एक टेस्ट-ट्यूब आहे फक्त. कुठलंसं भयंकर रसायन तिच्यात थयथयाट करतंय. माझ्यात जे आहे ते माझं नाही. जे होतं ते कुठे गेलं पत्ता नाही. मग का मोजते मी अधून मधून शरीरावरचे साकळलेले व्रण? का तुझे डोळे काढून खिशात बाळगावेसे वाटतात; आणि तरीही 'या भावी आंधळ्याला चालताना ठेच नाही लागली, त्याचं जगणं अगदीच भंगारात नाही गेलं तर बरं', असं का वाटतं?
सुऱ्याखाली घेतलेल्या प्राण्याबद्दल दयामाया वाटून कसं चालेल! तू कसा हाताळतोस हा प्रकार कुणास ठाऊक!

…जर सगळंच मी आहे तर मी करायचं काय? जायचं कुठे? की पडून राहायचं आहे तिथेच? माझं वेगळं अस्तित्व तरी कशाला हवं मग? आपण तेच करणार आहोत हे एकदा कळल्यावर मागची पानं उलटून बघण्यात काय अर्थ?? आपला डोंगराएवढा पसारा वेचायचा सोडून दुसऱ्यांच्या वागण्याचे हिशेब काहून लावत बसतो आपण?

स्वप्नं बंद करायचं एखादं बटण असेल का कुठे? शरीरात असेल एखादी कळ? कारण जिवंत असल्याची जाणीव नकोशी वाटते. सरळ रस्त्यावर आडवं व्हावं आणि त्यांचे ट्रक, रथ, गाड्या निमूट आपल्यावरून जाऊ द्याव्यात. आपण आटवत असलेलं रक्त मिटक्या मारत पिणारे हे लोक! त्यांनी वाहवलेल्या नद्यांमध्ये संथ डुंबत असलेले आपण! कोण कुणाला भोसकतोय, कुणाची तहान मोठी, कुणाची हौस अफाट.. कळायला मार्ग नाही. 

नेमकं कुठल्या 'मी'च्या वतीने जगायचं रे? जंगलात सैतान माजल्यावर गाणारा पक्षी कुठे जातो? त्यांचं कायमच वाकडं होतं का? की माझ्या पाठीमागे चांगलं जमतं त्यांचं?

एक दिवस सगळ्यांनी सगळे अत्याचार गुमान सहन करायचे ठरवले तर सोय नाही का होणार सगळ्यांची..थोडी-थोडी? एक दिवस लढलो नाही आपण तर? एका दिवसासाठी आपण कोण आहोत-कोण नाहीओत हे स्वतःला पुन्हापुन्हा बजावणं बंद ठेवलं तर? एकदा दारावरच्या भडक स्टिकरकडे लक्ष न देता सहज त्यांची बेल वाजवली तर? - कदाचित आत आपणच बसलेले असू!!

सुंदर गोष्टी निर्माण करण्याआधी विचार तरी करायला हवा होता वेड्या लोकांनी. कुठल्या विश्वासाने खुळावून आपल्या हातात ठेऊन गेले ते ह्या गोष्टी? आपण हे असे दळभद्री, हातात सापडेल त्या व्यक्तीचा, वस्तूचा, पानाफुलांचा चोळामोळा करणारे.. की जाणूनबुजून खेळला त्यांनी हा डाव?

टोकं जाम जुळत नाहीत बुवा. पहाट झाली. स्वप्नांपासून आजच्यापुरती सुटका झाली आणि झोप अंथरुणातच तडफडत राहिली.

Sunday, July 19, 2015

एफटीआयआय - आपल्याला काय पडलंय?

आजचं सरकार सत्तेवर आल्यावर सांस्कृतिक-धार्मिक-सामाजिक-राजकीय क्षेत्रांमधे काय-काय घडू शकेल, हे लोक आपल्या कट्टरतावादी विचारसरणीचा रंग देशात जिकडे-तिकडे कसा फासू लागतील याची पूर्वकल्पना आपल्यापैकी बहुतेक विचारी माणसांना होती. त्या सर्व कु-कल्पना, कयास आता सत्यात उतरत आहेत हे तर स्पष्टच आहे. अशावेळी आपण काय करतोय? लोक काय करताहेत?
कट्टरतावादी, मूलतत्ववादी, हुकूमशाहीवादी विचारांचे समर्थक सुखावलेत. संधीसाधू सोकावलेत. पण कुठल्याच मुद्द्यावर ठाम मतं नसणारे, तार्किक वादविवादाची, सखोल चर्चेची अॅलर्जी असणारे, फेसबुक-व्हॉट्सअॅपवर तासन्तास रेंगाळणारे - थोडक्यात तळ्यात-मळ्यात पैकी कुठेच नसणारे लोक काय करत आहेत?

गेल्या एक महिन्याहून अधिक काळ एफटीआयआय (Film and Television Institute of India) च्या विद्यार्थ्यांच्या संप सुरु आहे. आणि त्याबद्दलचे सडाफटिंग, बिनडोक मेसेजेस व जोक्स सर्वत्र भिरभिरत आहेत. गजेंद्र चौहान यांच्या नियुक्तीच्या आदेशाचं (व संचालक मंडळातील अन्य विवादास्पद नियुक्त्यांचं) समर्थन करणाऱ्यांबरोबरच मी मघाशी म्हणलं ती सहसा तळ्यात-मळ्यात नसणारी माणसंसुद्धा ते निरर्थक जोक्स, शिवाय एफटीआयआयमधील विद्यार्थीजीवन, संपातील विद्यार्थ्यांच्या मागण्या, संस्थेचा भूतकाळ वगैरेबद्दलच्या अफवा पसरवण्यास 'उघडलं व्हॉट्सअॅप की कर फॉरवर्ड' असा जोरदार हातभार लावत आहेत.
संबंधित विद्यार्थी, त्यांना परराज्यातून, परदेशातून पाठिंबा दर्शवणारे विद्यार्थी व सिनेक्षेत्रातील मान्यवर, बुजुर्ग निषेध नोंदवत आहेत, संस्थेत येऊन मुलांशी चर्चा करत आहेत. पण लार्जर पब्लिकला, पुण्याच्या तथाकथित अभिरुचीसंपन्न लोकांना ह्या संपाचं, अहिंसक अ-सहकाराचं महत्त्व आणि गांभीर्य उमगलं आहे का? आपल्याला त्याचं काही पडलंय का? एक रसिक म्हणून 'उत्तम' सिनेमे, साहित्य, कलाविष्कार निर्माण व्हावेत ही तळमळ आपल्याला वाटते? ..हो, 'उत्तम' कशाला म्हणायचं यावर मतभेद असू शकतात, परंतु कलाकृती व कलानिर्मितीमागील प्रयोजनं-प्रक्रिया कोणत्याही विशिष्ट प्रचारकी, मूलतत्ववादी विचारधारेच्या प्रभावापासून मुक्त असावीत, 'कला' ही सरकारच्या हातातील बोलकी बाहुली होऊ नये असं तरी आपल्याला वाटतं का? मुळात समाजात कलाविषयक गांभीर्याची पातळी किती आहे?
'चुकार फुरंगटलेल्या पोरांनी चालवलेली मनमानी' समजल्या जात असलेल्या या संघर्षाबद्दल आपल्याला काडीची आत्मीयता वाटते का? - वाटती तर आपण तसले भिकार, दिशाभूल करणारे मेसेजेस न पसरवता या मुलांना व त्यांच्या आंदोलनाला समजून घेण्याचा प्रयत्न केला असता. त्यात सक्रिय सहभाग घेण्याची सवड वा आवड नसेल तर किमान बिनबुडाची निंदा तरी केली नसती!
आपल्या न्याय्य हक्कांकरता उभं राहिलेल्या, सरकारला जाब विचारणाऱ्या या मुलांना सर्वप्रथम भवतालच्या समाजाशीच लढावं लागतंय, आपल्याबद्दल पसरलेले गैरसमज दूर करावे लागत आहेत हे मोठं दुर्दैव आहे.
व्हॉट्सअॅपवर फिरणारा तो बंड्याचा 'लॉ कॉलेज रोड'वाला जोक पहा - -
बंड्या म्हणतो मी शाळेत जाणार नाही कारण मला मुख्याध्यापक आवडत नाहीत. बंड्याची आई वडिलांना म्हणते "आतातरी हे  'लॉ कॉलेज रोड'वरचं घर बदला."
ह्यातून चित्र असं निर्माण केलं जातंय की "आमचा आवडता माणूस त्या पदावर बसवा" म्हणून एफटीआयआयची पोरं रुसून बसली आहेत.
पण प्रत्यक्षात बंड्याच्या उदाहरणातून आपली हेकट, शोषणमूलक, वर्चस्ववादी मानसिकता समोर येते: 
- विद्यार्थ्यानं 'भलते' (शिक्षकांची / वरिष्ठांची कोंडी करणारे, त्यांच्या चुकांवर बोट ठेवणारे) प्रश्न विचारू नयेत.
- विद्यार्थ्याला शिक्षकाची पात्रता जाणून घेण्याचा अधिकार नसतो, नव्हे विद्यार्थ्याला अधिकार नसतातच. त्यानं केवळ 'विद्यार्थीधर्म' पाळायचा असतो (= अन्याय होत असल्यास मुकाट्यानं सहन करायचा असतो).
- तेव्हा जो कोणी खाली मान घालून अभ्यास करायचं सोडून वरीलपैकी 'नसते धंदे' करतो तो विद्यार्थी / विद्यार्थिनी आगाऊ, उद्धट. संबंधित संस्थेतून शिक्षण घेण्याची त्याची / तिची लायकी नाही.

विद्यार्थी व शिक्षक, पाल्य व पालक, सरकार व नागरिक ही इथे केवळ नाती नाहीयेत. वर्चस्ववादी धारणेनुसार सर्वच सामाजिक नात्यांत 'एक पक्ष सर्वकाल शोषक व दुसरा पक्ष शोषित राहावा, त्यात समानता येऊ नये' हे कारस्थान असतं. म्हणूनच वरील उदाहरणात आपल्या शाळेचा कारभार पाहणाऱ्या मुख्याध्यापकाने पात्रतेचे निकष पूर्ण केले आहेत का, त्याला गुन्हेगारी पार्श्वभूमी आहे का, त्याची नियुक्ती राजकीय हितसंबंधातून झाली आहे का वगैरे सवाल उठवण्याचा अधिकार बंड्याला नाही! 

एफटीआयआयमधील काही अंतर्गत प्रश्न व समस्या अनेक वर्षांपासून सुटलेल्या नाहीत हे मान्य. पण तसं असल्यास संस्थेच्या खुर्चीवर बसणाऱ्याची शैक्षणिक, व्यवस्थापकीय पात्रता आणखी जास्त हवी! त्याची व्यक्तिगत कारकीर्द आणखी उजळ, उत्तुंग  हवी! परंतु संस्था चांगली चालवण्यात रस आहे कुणाला? किंवा 'चांगलं' म्हणजे काय याबाबत आजच्या सरकारच्या काही प्रतिगामी, कर्मठ कल्पना आहेत व त्या त्यांना येनकेनप्रकारे, लोकशाहीच्या तत्वांना पायदळी तुडवत सर्वांवर लादायच्या आहेत असं म्हणता येईल.

"प्रत्येक सरकार विरोध दडपू बघतं, त्यामुळे तुमचा लढा ठराविक सत्तेविरोधात आहे असं समजू नका" हे संपाला पाठिंबा देणाऱ्या अनेक मान्यवरांनी व्यक्त केलेलं मत अगदी योग्य आहे. पण आत्ता, या घडीला एका विशिष्ट विचारसरणीशी त्यांना लढा द्यावा लागत आहे, लढयाचं स्वरूप त्यानुसार आकार घेणार आहे हेही खरं आहे.
'म्रिणाल सेन मार्क्सवादी आहेत, कर्नाड हिंदू-विरोधी तर श्याम बेनेगल भाजपविरोधी आहेत' अशी आगपखड केली जातेय. एक गोष्ट पूर्णसत्य आहे - वरील सर्वजण कट्टरता, मूलतत्ववाद, संकुचितता-विरोधी आहेत. स्वतंत्र विचारांची मंडळी आहेत. आपल्या भूमिका दुसऱ्यावर जुलमाने लादणारे नाहीत. 'अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य' या शब्दाचा अर्थ व मोल ते जाणतात. अशा लोकांचा 'बंदोबस्त' करणं, अथवा किमान त्यांची प्रतिमा मलीन करणं ही कायमच हुकूमशहांच्या चेकलिस्टवरची नंबर एकची गोष्ट असते.

जगाच्या कुठल्याही भागातील, कुठल्याही कालखंडातील हुकूमशाहीवादी, मूलतत्ववादी, कट्टरतावादी सत्तेची काही समान लक्षणं असतात हे थोडाबहुत विचार केल्यास आपल्या सहज दिसून येईल:
१. आपल्या सामाजिक, आर्थिक, पारंपारिक अपयशांसाठी विशिष्ट परकीय वा अल्पसंख्यांक वा गैरसोयीच्या समाजघटकांना जबाबदार धरणं
२. "आपला धर्म धोक्यात आहे, आपली संस्कृती धोक्यात आहे, आपल्याला विरोध करणारे लोक आपली जमात नष्ट करायला टपलेले आहेत" अशी अनाठायी भीती जनतेत पसरवणं. जनतेला पॅरानॉइड बनवणं.
३. "संस्कृती म्हणजे काय, धर्म म्हणजे काय, चांगलं-वाईट वगैरेबद्दलच्या आमच्याच कल्पना योग्य आहेत, त्यावर कोणी टीका करायची नाही" या मानसिकतेला खतपाणी घालणं. समाजातील सहिष्णुता, निकोप चर्चा, निकोप टीका संपवणं, विचारशीलता संपवणं, सर्व तऱ्हेच्या विरोधकांना देशद्रोही ठरवणं.

पण सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे हुकूमशाही सत्ता समाजमनात एक उदासीनता, एक पिचलेपणाची भावना निर्माण करतात. "तुम्ही धडपड करू नका, आम्ही तुमचं भलं करू, फक्त आम्हाला साथ द्या" म्हणताना - "तुम्ही काहीच करू शकत नाही, सत्तेपुढे तुम्ही क्षुद्र आहात आणि विरोध कराल तर खबरदार!" हा इशारा दिला जात असतो.

कृपया आपल्या बुद्धीवर, तर्कावर, भावनांवर ह्या उदासीनता, वैचारिक हताशपणाची बुरशी चढू देऊ नको या. अनाठायी भीतीला बळी पडू नको या. तात्कालिक आश्वासनांनी भुलून जाऊ नको या. कृपया 'स्वातंत्र्य' (freedom) व 'सहिष्णुता' (tolerance) या शब्दांचे अर्थ विसरून जाऊ नको या, संविधान विसरू नको या.
भारतीय संस्कृतीबद्दलच्या थोतांड, संकुचित कल्पना, विविध प्रकारच्या वैचारिक 'गुंगीच्या गोळ्या' स्वीकारू नको या.
कृपया जागे राहू या. जमल्यास आजूबाजूच्यांनही जागे ठेऊ या.