Tuesday, June 2, 2015

चार्ली चॅप्लिनच्या लघुचित्रकृती - म्युचुअल्स (Mutuals) 1916-17

(This review was published on ऐसी अक्षरे रसिके मेळवीन on 04.01.2014)

मे 1916 व ऑक्टोबर 1917 दरम्यान चार्लीने 'म्युचुअल फिल्म कॉर्पोरेशन' बरोबर आपल्या सिने-कारकीर्दीतील काही उत्कृष्ट विनोदी मूक-लघुपटांची निर्मिती केली. असे एकूण 12 लघुपट आहेत व तीन मालिकांमधे (एकात चार याप्रमाणे) विभागलेले आहेत.
ह्या मालिका म्हणजे निखळ विनोदाची गम्मतजत्राच.त्या बघताना चार्लीच्या विनोदातील अस्सलपणा सतत जाणवत रहातो. क्वचित काही विनोदी जागांची पुनरावृत्तीही होते पण त्यामुळे आपला एकूण दृष्यअनुभव कंटाळवाणा होत नाही. विनोदी सिनेमावर चार्लीचा जबरदस्त प्रभाव होता, पगडा होता, तो अजूनही आहे; इतका की चार्ली व काही अन्य विनोदवीर, विचारी लेखक-दिग्दर्शक सोडले तर बहुतांश विनोदी चित्रपटांनी नुसती त्यांची नक्कल, कल्पनाचौर्य करण्यात किंवा नसता भंपकपणा करण्यात स्वतःची रिळे, पैसा (आणि दर्शकांचा वेळ, पैसा) वाया घालवली आहेत असं वाटून जातं. पण अर्थातच, हे सगळं मी सांगत बसायला नकोय. आपल्या साऱ्यांना ते ठाऊक आहे. त्याचे सिनेमे न पाहिलेल्या, फक्त एखादी भावमुदद्रा पाहिलेल्या माणसालासुद्धा ते चटकन लक्षात येऊ शकतं. आणि चार्लीबद्दल अपार प्रेम दाटून येतं… हो ना?
तीनही म्युचुअल मालिकांची यादी इथे देत आहे:

'चार्ली चॅप्लिन कार्निवल'
द काउंट
द फायरमन
द वॅगाबाँड
बिहाइंड द स्क्रीन

'द चार्ली चॅप्लिन कॅव्हल्केड'
वन ए. एम. 
द पोन शॉप
द फ्लोरवॉकर
द रिंक

'द चार्ली चॅप्लिन फेस्टिवल'
द अॅडव्हेंचरर
द क्युअर 
ईझी स्ट्रीट
द इमिग्रंट
(हे सर्व लघुपट यूट्यूबवर उपलब्ध आहेत.) 

ह्यापैकी मला भावलेल्या कृतींबद्दल थोडक्यात सांगते.. 

'द वॅगाबाँड' (जुलै 1916)
आपला ट्रँप एका बारमधे शिरतो, व्हायलिन वाजवून पैसे मिळवू पहातो पण प्रतिस्पर्धी वादकांशी झालेलं भांडण चांगलंच अंगाशी आल्याने तिथून धूम ठोकतो. असंच भटकत असताना त्याला दरिद्री जिप्सीजची मोडकळीला आलेली कॅराव्हॅन दिसते. त्यात रहाणाऱ्या आणि इतर जिप्सीजच्या मारहाणीला, छळाला कंटाळलेल्या एका मुलीला चार्ली वाचवतो. कॅराव्हॅनमधे प्रेमळ चार्लीबरोबर थोडया आनंदात दिवस काढत असताना योगायोगाने तिची एका चित्रकाराशी भेट होते आणि 'स्टोरीमें ट्विस्ट' येतो…तुफान गाजलेल्या चार्लीच्या भविष्यातील एका चित्रपटाची बीजं ह्या कथेत सापडतात…











अवधी: 24 मिनिटे
मुख्य भूमिका: चार्ली चॅप्लिन, एडना परव्हिअन्स, एरिक कँपबेल
लेखन: चार्ली चॅप्लिन, विन्सेंट ब्रायन व मव्हेरिक टेरेल

'बिहाइंड द स्क्रीन' (नोव्हेंबर 1916)
डेव्हिड (चार्ली) फिल्म स्टुडिओतला प्रचंड अजागळ कारभार करणारा मदतनीस आहे. तो आणि त्याचा गॉलिआथ नावाचा मॅनेजर सोडल्यास अन्य मदतनीस शुल्लक कारणावरून संपावर जातात. सिनेमात काम मागायला गेल्यावर डिरेक्टरने हुसकावून लावलेली एक तरुणी मदतनिसाचा पोशाख करते आणि तिला आनंदाने कामावर घेतलं जातं. हा 'नवा मदतनीस' पुरुष नसून स्त्री आहे हे चार्लीच्या लवकरच लक्षात येतं व हे गुपित राखायचं असं ठरतं. आपला चार्ली लगेच तिच्याबरोबर फ्लर्ट करू लागतो आणि तीदेखील त्याच्या प्रेमात पडते. गॉलिआथ त्या दोघांना समलिंगी समजतो व 'कसं पकडलं' म्हणून त्यांची थट्टा उडवतो. परंतु डेव्हिड सेटवर जिकडे-तिकडे भयंकर घोळ घालत रहातो आणि संपावर गेलेले मदतनीस स्फोट करून स्टुडिओ उडवून टाकायचा असं ठरवतात…आता काय करायचं?
…चित्रपटांमधे समलैंगिकतेचे उल्लेख त्या काळात अगदी दुर्मिळ बाब होती - ते सामाजिकदृष्टया निषिद्धच होतं. मात्र ह्या लघुपटात त्याचा विनोदनिर्मितीसाठी थोडा वेळ वापर करून घेतलेला आहे. हे पाहून क्षणभर मला भारतीय सिनेमातील समलैंगिकतेच्या उल्लेखांची आठवण झाली - 'समलैंगिकते'त मुळातच विनोदी वाटण्याजोगं काही आहे असं इथले बहुतांश चित्रपटवाले गृहीत धरतात किंवा सरकारप्रमाणेच तिला गुन्हा समजून या विषयाला स्पर्श करण्यास कचरतात.…पण आता परीस्थिती बदलतीये हे खरं, आणि समलैंगिक नात्यांचा परिपक्वपणे विचार करणारे चित्रपट भारतातही तयार होऊ लागलेत. असो. 'बिहाइंड द स्क्रीन' चा उद्देश समलैंगिकतेवर टीका करणं वगैरे मुळीच नाही, त्यामुळे आपण मूळ विषयाकडे परत यायला हरकत नाही.











अवधी: 23 मिनिटे
मुख्य भूमिका: वरील लघुपटाप्रमाणे
लेखन: वरील लघुपटाप्रमाणे

'वन ए. एम.' (ऑगस्ट 1916)
एकाच चित्रातले बारकावे आपल्याला हळूहळू उलगडत जावेत तसा अनुभव हा लघुपट देतो. दारूच्या नशेत तर्र झालेला धनाढय माणूस (चार्ली) टॅक्सीने घराशी पोहचतो. गाडीतून नशेत असल्याने गाडीतून बाहेर पडण्यापासून त्याची पंचाईत होऊ लागते. आपल्याच घरातल्या वस्तूंशी 'धाडसाने सामना करून' तो कसाबसा वरच्या माजल्यावरील बेडरूमपर्यंत पोहचतो. अर्धवट नशा उतरलेल्या आणि खूप दमलेल्या चार्लीला शांत झोप मिळेल का?… 











अवधी:  34 मिनिटे
मुख्य भूमिका: चार्ली चॅप्लिन
लेखन: वरील लघुपटाप्रमाणे

'द रिंक' (डिसेंबर 1916)
ही आणखी एक गोंडस चित्रकृती. वेटर म्हणून काम करणारा गोंधळ्या-गमत्या चार्ली लंचब्रेक मधे हॉटेलला लागून असलेल्या रिंकमधे स्केटिंग करायला जात असतो. एके दिवशी तिथे त्याची भेट श्रीमंत माणसाच्या अल्लड, तरुण कन्येशी होते. चार्लीपटांतील नेहेमीच्या खोडयांबरोबरच पहाण्याजोगी विशेष गोष्ट म्हणजे चार्लीचं स्केटिंगमधील कसब - लोण्याच्या लादीवर बोट फिरवावं तितक्या सहजतेने तो स्केट करतो!











अवधी: 24 मिनिटे
मुख्य भूमिका: चार्ली चॅप्लिन, एडना परव्हिअन्स, एरिक कँपबेल व हेन्ऱी बर्गमन(स्त्री-भूमिकेत)
लेखन: वरील लघुपटाप्रमाणे

'द क्युअर' (एप्रिल 1917)
चक्राकार प्रवास असलेलं हे एक इटुकलं कथानक. अट्टल दारूडया असलेला चार्ली व्यसनमुक्त होण्यासाठी 'हेल्थ स्पा'मधे दाखल होतो. पण दारूच्या बाटल्यांनी भरलेली एक मोठी ट्रंक त्याने सोबत आणलेली असते. गडबडगुंडया चार्लीची ओळख एका तरुणीशी होते जी त्याला दारू सोडायची प्रेमळ गळ घालते - तो थोडया नाखुशीनेच राजी होतो. स्पा मधील कर्मचारी ट्रंक गुपचूप उघडतात आणि नशेत तर्र होतात. स्पा मालक चिडून सगळी दारू फेकून दयायला लावतो आणि झिंगलेला कर्मचारी (स्वतःच्या नकळत) एक-एक करून सगळ्या बाटल्या औषधी पाण्याच्या तळ्यात फेकतो. त्यानंतर स्पामधील लोकांची काय अवस्था होईल? चार्ली व्यसन सोडायचं आपलं वचन पाळेल का?…











अवधी: 31 मिनिटे
मुख्य भूमिका: चार्ली चॅप्लिन, एडना परव्हिअन्स व एरिक कॅँपबेल
लेखन: वरील लघुपटाप्रमाणे

'द अॅडव्हेंचरर' (जून 1917)
रोमांचकारी पाठलागानंतर एक कैदी (चार्ली) पोलीसांच्या हातावर तुरी देऊन पसार होतो तो थेट समुद्रातून पोहतच. तो एका किनाऱ्याला लागतो व तिथे अपघाताने समुद्रात पडलेल्या काही प्रतिष्ठित व्यक्तींना बुडण्यापासून वाचवतो. त्यातील तरुणी त्याला विश्रांती आणि पाहुणचार देण्यासाठी लागलीच आपल्या घरी नेते. (त्या तरुणीचे वडील कोण असावेत? - एक नामांकित न्यायाधीश!) तिथे चार्ली आपली ओळख सैन्यातील कमांडर म्हणून करून देतो. परंतु दुसऱ्या दिवशी फरारी गुन्हेगाराची बातमी फोटोसकट छापून येते. आणि मग चार्लीचा द्वेष करणाऱ्या एका आमंत्रिताला 'पोल-खोल' करण्याची आयतीच संधी मिळते.… पुढे काय घडतं ते प्रत्यक्षच पहावं!











अवधी: 31 मिनिटे
मुख्य भूमिका: वरील लघुपटाप्रमाणे
लेखन: वरील लघुपटाप्रमाणे

ह्या बाराही लघुपटांचा निर्मितीकाळ हा आपल्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक आनंदाचा काळ होता असं चार्ली चॅप्लिननं आत्मचरित्रात म्हणून ठेवलेलं आहे. त्यानं (बहुधा आत्मचरित्रातच) असंही म्हणलेलं आहे: "मुळात मी चित्रपटनिर्मितीच्या धंदयात उतरलो पैसा कमवण्यासाठी. ते करता करता अनाहूतपणे कलानिर्मिती झाली. हे एकून कुणाचा भ्रमनिरास झाला तर त्याला माझा इलाज नाही. सत्य हेच आहे."…हे खुद्द चार्लीनेच स्वतःबद्दल केलेलं वक्तव्य, म्हणून मान्य करायचं. पण इतका अवीट कलाविष्कार केवळ अनाहूतपणे होऊ शकतो ह्यावर माझा अजूनही विश्वास बसत नाही!!

'मिसिऊ व्हेर्देउ' (Monsieur Verdoux) 1947

(This review was published on ऐसी अक्षरे रसिके मेळवीन, on 03.01.2014)

ही आहे एका चलाख आणि तितक्याच प्रांजळ, खरंतर निष्कपट गुन्हेगाराची गोष्ट. कुणी म्हणेल, 'निष्कपट गुन्हेगार' ह्या शब्दांच्या कॉम्बिनेशन मधे भलताच घोळ आहे! - हो, पण मी तरी त्या व्यक्तिमत्वात तेच कॉम्बिनेशन अनुभवलं.

फ्रांसमधील अर्थिक मंदीमुळे बँक कॅशिअर, तसंच एक प्रेमळ पती व पिता म्हणून सामान्य आयुष्य जगत असलेला हेन्ऱी व्हेर्देउ (चार्ली चॅप्लिन) झटक्यात बेरोजगार होतो आणि त्यानंतर स्वतःहूनच आपल्या आयुष्यला एक थरारक वळण देतो. फ्रांसच्या विविध भागांतील श्रीमंत स्त्रियांशी लग्न करणे, त्यांची संपत्ती लुबाडणे आणि वेळ येताच त्यांचा खातमा करणे असे सत्र तो चालू ठेवतो. ह्यात कधीही आपल्या त्रिकोणी कुटुंबाशी तो प्रतारणा करत नाही. फिरतीवर असणारा आपला नवरा किती कष्ट करून मंदीच्या भयावह परिस्थितीतही आपल्याला सुखात ठेवतोय हे पाहून त्याच्या(खऱ्या)बायकोला भरून येत असतं.
परंतु शेवटी हेन्ऱी पकडला जातो व त्याला दोषी ठरवून गिलोटिनवर शिरच्छेदाची शिक्षा सुनावली जाते. कोर्टात व रिपोर्टरने घेतलेल्या मुलाखतीत आपले विचार स्पष्टपणे, मर्मभेदीपणे मांडून कमालीच्या शांतचित्ताने तो शिक्षेला सामोरा जातो...वरवर पहाता इतकीच गोष्ट!

ज्यांनी हा सिनेमा अद्याप पहिला नसेल त्यांनी 'कथा आधीच कळल्यामुळे आपला रसभंग झाला' असं वाटून घेण्याची अजिबात गरज नाही, आणि चार्लीच्या कोणत्याही चित्रपटाला हेच लागू होईल. त्याच्या कथांचा जीव वरकरणी इवलासा वाटतो, त्या ऐकताना अतिसामान्य वाटतात. पण लेखन, दिग्दर्शन, संगीत आणि अभिनयातून तो ते कथाविश्व ज्या अप्रतिमतेने साकारतो ते पाहून थक्क व्हायला होतं!
ज्या चित्रपटांमध्ये चार्लीने 'भटक्या' (tramp) वठवला नाही, उलट आर्थिक सुस्थितीतील माणसाची भूमिका केली त्यापैकी 'मिसिऊ व्हेर्देउ' हा एक चित्रपट. त्याच्या कलाकृतींमध्ये गरीब-श्रीमंतांमधील सायकॉलॉजिकल, इमोशनल तुलनेला आवर्जून महत्त्व दिलेलं असतं, ते ह्या सिनेमात क्वचितच कधीतरी झर्रकन तरळून जातं. तसंच हास्य-कल्लोळातून पुढे सरकत,(- खेळीमेळीची मारामारी, पाठलाग, चकवे इ.) वेदनेला हळूहळू पाझरू दयायचं असा चार्लीच्या काही चित्रपटांचा रागरंग असतो, मात्र ह्या चित्रपटाला गांभीर्याची किनार थोsडी जास्त आहे. म्हणून तो वेगळा वाटला.

चार्लीच्या स्टाइलनुसार बोलपट असूनही मूकाभिनय, तदानुरुप भावमुद्रा हा चित्रपटाचा गाभा आहे. नशीब, दैव (-त्याला काहीही नाव दया) अनपेक्षितपणे कसे सुखद / उध्वस्त करून टाकणारे धक्के देतं, तरीही जगण्याचा कुठलीही अंतरिम दिशा नसलेला संघर्ष आपण कसा चालू ठेवतो, कसे चाचपडत राहतो त्याचं प्रत्ययकारी चित्रण अन्य चार्लीपटांप्रमाणे ह्या सिनेमात आहेच.
पण 'मिसिऊ व्हेर्देउ' च्या खासियती म्हणायच्या तर, अंशतः थरारपट असूनही ह्या सिनेमात प्रत्यक्ष जीवघेणी झटापट , खुनाचं दृश्य, त्यावेळचं गुन्हेगाराच्या चेहऱ्यावरचं ते थंड, क्रूर हास्य, असला प्रकार कुठेही दाखवलेला नाही. असली तद्दन पाचकळ, हिंसक तरीही कथेच्या दृष्टीने बाळबोध दृश्य चार्लीच्या कुठल्याही कृतीत नसतातच. एक सराईत खुनी कसा असू शकतो ह्याबाबतच्या बहुतांश प्रचलित कल्पनांना छेद देणारी अशीच ही हेन्ऱी व्हेर्देउ ची भूमिका आहे. ती प्रत्यक्ष पाहणेच अतिउत्तम.

इथे येनकेनप्रकारे हिरोचा विजय होऊन शेवट गोड होत नाही आणि हीरोला त्याचं शल्यही नाही. कारण आपण लोकांना लुबाडलं, खून केले हे आपलं चुकलं हे त्याला मान्य आहे. हेन्ऱी व्हेर्देउ एके काळी नेकीने पैसे कमावणारा, परंतु ज्यांच्याशी आपला कसलाही थेट संबंध नाही अशा समाजिक उलथा-पालथींमधे भरडला गेलेला माणूस आहे आणि हे असं अनपेक्षितपणे व्यक्तीने आपलं, आपल्या कुटुंबाचं वसवलेलं टुमदार जग उध्वस्त होणं, लोकांचं, कायदा आणि व्यवस्थेचं अत्यंत दुटप्पी, स्वार्थी आणि तत्त्वविसंगत असणं ही त्याची वेदना आहे. म्हणून आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभा असताना तो विचारतो, 'मी अनेकांचे खून केले, पण विध्वंसक शस्त्रांची निर्मिती करून तुम्ही काय वेगळं करताय?'
आपण निर्दोष आहोत हे सिद्ध करण्याचा हेन्ऱीचा उद्देश मुळीच नाही, पण आपल्याला शिक्षा ठोठावणारेही ह्या न त्या रीतीने 'अपराधी' आहेत इतकंच म्हणायचं त्याला.

रिवाजाप्रमाणे गिलोटिनवर चढवण्यापूर्वी एक पाद्री हेन्ऱीला भेटायला येतो. तो म्हणतो: "I've come to ask you to make peace with God." 
ह्यावर हेन्ऱीचं उत्तर असतं: "I am at peace with God. My conflict is with Man."



दिग्दर्शक, संगीतकार, पटकथालेखक (कथा ऑरसन वेल्सच्या कल्पनेवर आधारित आहे) 
व निर्माता: चार्ली चॅप्लिन
भाषा: इंग्रजी 
अवधी: 124 मिनिटे